মুদ্ৰা আৰু বেংক ব্যৱস্থা সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্ন উত্তৰ

মুদ্ৰা আৰু বেংক ব্যৱস্থা সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্ন উত্তৰ

মুদ্ৰা আৰু বেংক ব্যৱস্থা MCQ

1. ১৭৭০ চনত ভাৰতবৰ্ষত স্থাপন কৰা বেংকটোৰ নাম কি আছিল ?
(a) বেংক অব্ বৰ’দা
(b) বেংক অব্ ইণ্ডিয়া
(c) বেংক অব হিন্দুস্থান
(d) বেংক অব্ ভাৰত
উত্তৰ : (c) বেংক অব হিন্দুস্থান

1. চুইডেনৰ আটাইতকৈ পুৰণি বেংকটোৰ নাম কি ?
(a) বেংক অব হিন্দুস্থান
(b) বেংক চুইডেন
(c) ৰিক্স বেংক
(d) ওপৰৰ এটাও নহয়
উত্তৰ: (c) ৰিক্স বেংক

3. ভাৰতবৰ্ষৰ কেন্দ্ৰীয় বেংকটোৰ নাম কি ?
(a) বেংক অব্ ইণ্ডিয়া
(b) বেংক অব্ হিন্দুস্থান
(c) ভাৰতীয় কেন্দ্ৰীয় বেংক
(d) ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক
উত্তৰ: (d) ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক

4. কোন চনত ভাৰতবৰ্ষৰ ১৪ টা বাণিজ্যিক বেংক ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ কৰা হৈছিল।
(a) ১৯৬০ চনত
(b) ১৯৬০ চনত
(c) ১৯৭৭ চনত
(d) ১৯৬৯ চনত
উত্তৰ: (d) ১৯৬৯ চনত

5. কাগজী মুদ্ৰা ছপা কৰাৰ একচেটিয়া অধিকাৰ কোনটো বেংকক দিয়া হৈছে ?
(a) বেংক অব্ ইণ্ডিয়ানক
(b) বেংক অব্ নেচনেলক
(c) কেন্দ্রীয় বেংকক
(d) ওপৰৰ এটাও নহয়
উত্তৰ : (c) কেন্দ্ৰীয় বেংকক

6. ভাৰতবৰ্ষত বর্তমান কিমানটা আঞ্চলিক বেংক কাৰ্যকৰী হৈ আছে?
(a) ৫৬ টা
(b) ৫৭ টা
(d) ৫৯ টা
(c) ৫৮ টা
উত্তৰঃ (b) ৫৭ টা

7. ছিবিৰ মুখ্য কাৰ্যালয় ক’ত অৱস্থিত?
(a) মুম্বাইত
(b) লক্ষ্ণৌত
(c) চেন্নাইত
(d) দিল্লীত
উত্তৰ ঃ (b) লক্ষ্ণৌত

8. কোন চনত নাবার্ড স্থাপন কৰা হয় ?
(a) ১৯৮২ চনত
(b) ১৯৮৩ চনত
(c) ১৯৮৪ চনত
(d) ১৯৮৫ চনত
উত্তৰ: (a) ১৯৮২ চনত

9. চেক এখন মুদ্রানে ?
(a) হয়
(b) নহয়
(c) মুদ্ৰাৰ আধাৰ
(d) ওপৰৰ এটাও নহয়
উত্তৰ : (b) নহয়

10. চেক এখন ধনাদেশ বা নিকট মুদ্রা
(a) সঁচা
(b) মিছা
(b) সঁচা আৰু মিছা দুয়োটাই
(d) ওপৰৰ এটাও নহয়
উত্তৰ : (a) সঁচা

11. ১৭৭০ চনত ভাৰতত প্ৰথমে তলত দিয়া কোনটো বেংক স্থাপন হৈছিল ?(HSLC-2017)
(a) ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক
(b) বেংক অব হিন্দুস্তান
(c) ভাৰতীয় ঔদ্যোগিক বিকাশ বেংক
(d) ভাৰতীয় ক্ষুদ্র উদ্যোগ বিকাশ বেংক
উত্তৰ: (b) বেংক অব হিন্দুস্তান

12. তলৰ কোনটো বেংক পৃথিৱীৰ সবাতোকৈ পুৰণি কেন্দ্ৰীয় বেংক?(HSLC-2018)
(a) বেংক অব হিন্দুস্তান
(b) ৰিস্ক বেংক অব ছুইদেন
(c) ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক
(d) বেংক অৱ ভেনিচ
উত্তৰ : (b) ৰিস্ক বেংক অব ছুইদেন।

13. তলৰ কোনটো বিনিময় প্ৰথাৰ অসুবিধা –
(a) সহমত অভাব
(b) সহযোগিতাৰ অভাব
(c) সংগতিবিহীন অভাব
(d) বুজাবুজিৰ অভাব
উত্তৰঃ (c) সংগতিবিহীন অভাব

14. মুদ্রাই প্ৰধানকৈ কেইটা কাৰ্য্য সম্পাদন কৰে ?
(a) ২ টা
(b) ৩ টা
(c) ৫ টা
(d) ৪ টা
উত্তৰ: (d) ৪ টা

15. বহল অৰ্থত মুদ্ৰা কেই প্ৰকাৰৰ ?
(a) ২ প্ৰকাৰৰ
(b) ৩ প্ৰকাৰৰ
(c) ৪ প্ৰকাৰৰ
(d) ৫ প্রকাৰৰ
উত্তৰ: (a) ২ প্ৰকাৰৰ

16. ভাৰতবৰ্ষত প্ৰথমটো বেংক কেতিয়া স্থাপন কৰা হয় ?
(a) ১৬৭০ চনত
(b) ১৭৭০ চনত
(c) ১৭৭৫ চনত
(d) ১৭৮০ চনত
উত্তৰ: (b) ১৭৭০ চনত

17. ভাৰতীয় ঔদ্যোগিক উন্নয়ণ বেংক কোন চনত স্থাপন কৰা হয় ?
(a) ১৯৬৪ চনত
(c) ১৯৬৬ চনত
(b) ১৯৬৫ চনত
(d) ১৯৬৭ চনত
উত্তৰ: (a) ১৯৬৪ চনত

18. বেংক কি ?
(a) টকা লেনদেনৰ অনুষ্ঠান
(b) এটা বিত্তীয় অনুষ্ঠান
(c) বেংক হ’ল ঋণৰ ব্যৱসায় কৰা এবিধ বিত্তীয় অনুষ্ঠান
উত্তৰ : (c) বেংক হ’ল ঋণৰ ব্যৱসায় কৰা এবিধ বিত্তীয় অনুষ্ঠান

19. মুদ্রা সংকোচনৰ আন এটা নাম কি ?
(a) মুদ্রাস্ফীতি
(b) মুদ্রানীতি
(c) অৱস্ফীতি
(d) ওপৰৰ এটাও নহয়
উত্তৰ : (c) অৱস্ফীতি

20. ভাৰতবৰ্ষত প্ৰচলিত প্ৰকৃত মুদ্ৰা হ’ল —
(a) প্রতীক মুদ্রা
(b) সোণৰ মুদ্ৰা
(c) ৰূপৰ মুদ্ৰা
(d) প্ৰচলিত বিভিন্ন মূল্য কাগজী মুদ্ৰাবোৰ
উত্তৰ: (d) প্রচলিত বিভিন্ন মূল্যৰ কাগজী মুদ্ৰাবোৰ

অতি চমু উত্তৰ প্রশ্ন

১) বিনিময় প্রথা কি?
উত্তৰ: বিনিময় হ’ল মানুহৰ সকলাে পার্থিব অৱস্থানৰ মূল উপদান। পুৰণিকালত মানুহে জীৱন ধাৰণৰ প্রয়ােজনীয় সামগ্রী সমুহ নিজেই উৎপাদন কৰি লৈছিল আৰু কিছুমান সামগ্রী নিজৰ উৎপাদিত বস্তুৰ লগত বিনিময়ৰ যােগেদি সংগ্রহ কৰিছিল।

২) মুদ্রা কি ?
উত্তৰ: সাধাৰণতে মুদ্রা বুলিলে মানুহে ধাতু নির্মিত মুদ্রা বা কাগজী মুদ্রাকে বুজায়। কিন্তু অর্থনীতিৰ ভাষা মতে যি বিধ সামগ্রীক সকলােৱে গ্ৰহণ কৰে আৰু আইনৰ দ্বাৰা স্বীকৃত আৰু যাৰ সহায়ত কিনা-বেচা আৰু দেনা-পাওনা ঋণ পৰিশােধ কৰিব পাৰি, তাকে মুদ্রা বােলে।

৩) মুদ্ৰাৰ এটা মুখ্য কার্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: মুদ্ৰাৰ এটা মুখ্য কার্য হ’ল— মুদ্রাই সা-সামগ্ৰীৰ মুল্যৰ মাপকাঠি হিচাপে কার্য সম্পাদন কৰে।

৪) অবিহিত মুদ্ৰাৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: অবিহিত মুদ্ৰাৰ এটা উদাহৰণ হ’ল চেক মুদ্রা।

৫) প্রতিনিধিত্বমূলক কাগজী মুদ্রা কি ?
উত্তৰঃ যি কাগজী মুদ্রা বিনিময়ৰ মাধ্যম হিচাপে সম মূল্যৰ ধাতুগত মুদ্রালৈ পৰিৱৰ্তিত হৈছিল, সেইবােৰ কাগজী মুদ্রাক প্রতিনিধিত্বমূলক কাগজী মুদ্রা বলে। উদাহৰণস্বৰূপে ঃ পূর্বৰ কালত ১০০ টকাৰ কাগজী মুদ্রা ১০০ টকা মুল্যৰ সােণ বা ৰূপলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছিল।

৬) বেংক কি?
উত্তৰঃ বেংক এবিধ বিত্তীয় অনুষ্ঠান, যি ঋণৰ ব্যৱসায় কৰে। বেংকে সঞ্চয়কাৰীৰ পৰা সঞ্চয় সংগ্রহ কৰে আৰু সংগৃহীত সঞ্চয় ঋণ লওঁতাসকললৈ আগবঢ়ায়।

৭) ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ কোন চনত স্থাপিত হৈছিল?
উত্তৰ ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক ১৯৩৫ চনত স্থাপিত হৈছিল।

৮) চলিত আমানত কি?
উত্তৰঃ চলিত আমানত বুলিলে ইয়াকে বুজা যায় যে এই আমানতত সঞ্চয়কাৰীয়ে বা আমানত কাৰীয়ে সঞ্চয় কৰিলে বা জমা ৰাখিলে, নিজৰ সঞ্চয় যিকোনাে সময়তে চেকৰ যােগেদি উলিয়াই আনিব পাৰে।

চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন

১) সংগতিবিহীন অভাৱে বিনিময় প্রথাত কিদৰে সমস্যাৰ সৃষ্টিকৰে।
উত্তৰঃ অভাৱৰ পাৰস্পৰিক সংগতি নাথাকিলে বিনিময় প্রথা কার্যকৰীনহয়। যিকোনাে গতিশীল সমাজত অভাৱৰ পাৰম্পৰিক সামঞ্জস্য উলিওৱাটো কঠিন। বিনিময় প্রথা কার্যকৰী হােৱাৰ বাবে দুজন ব্যক্তিৰ অভাৱ পৰস্পৰৰ পৰিপূৰক হ’ব লাগে। অর্থাৎ দুজন ব্যক্তিয়ে আগবঢ়োৱা বস্তু দুবিধ পৰস্পৰৰ বাবে গ্রহণযােগ্য হব লাগিব। পৰস্পৰৰ পৰিপূৰক বা সংগতিপূর্ণ এনে অভাৱৰ ক্ষেত্ৰত বিনিময় কার্য সংঘটিত হ’ব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে—এজন ব্যক্তিয়ে কাপােৰৰ বিনিময়ত চাউল বিচাৰে আৰু আন এজন ব্যক্তিয়ে চাউলৰ বিনিময়ত কাপােব বিচাৰে তেনেস্থলত দুয়ােৰে মাজত বিনিময় হােৱা সম্ভৱ। এই ক্ষেত্ৰত ব্যক্তি দুজন পৰস্পৰ নিৰ্ভৰশীল আৰু তেওঁলােকৰ অভাৱ পৰিপূৰক কিন্তু কাপােৰৰ গৰাকীজনে কাপােৰৰ পৰিবৰ্তে চাউল নিবিচাৰি সৰিয়হৰ তেল বিচাৰিলে এই ব্যক্তি দুজনৰ অভাৱ সামঞ্জস্যহীন হ’ব আৰু এনে অৱস্থাত বিনিময় প্রথা কার্যকৰীনহ’ব।

২) মূল্যৰ ভাণ্ডাৰ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ বিনিময় প্রথাত মূল্যৰ ভাণ্ডাৰ বুলি ক’লে সা-সামগ্রীকে বুজাইছিল। বিনি প্রথাত মূল্যৰ ৰূপত সামগ্ৰীৰ ভাণ্ডাৰ সঞ্চয় কৰিব লাগিছিল। কিন্তু সামগ্ৰীৰ ভাণ্ডাৰ সঞ্চয় কৰি ৰখাটো সুবিধাজনক নহয়। কিছুমান বস্তু আছে যেনে শাক-পাচলি, ফল-মূল, গাখীৰ আদি বেছি দিনলৈ সঞ্চয় কৰি ৰাখিব নােৱাৰি। এইবােৰ অতি সহজে বিনষ্ট হব পাৰে। কিন্তু বর্তমান অবস্থাত মূল্যৰ ভাণ্ডাৰ বুলি ক’লে মুদ্ৰাক বুজায়। যেতিয়াই প্রয়ােজন হয় তেতিয়াই সঞ্চয় কৰি থােৱা ধনৰ বিপৰীতে লাগতিয়াল সামগ্ৰীসমূহ সংগ্ৰহ কৰি ল’ব পাৰি।।

৩) মুদ্ৰাৰ কোনটো বৈশিষ্ট্য সবাতোকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু কিয়?
উত্তৰঃ মুদ্ৰাৰ সাধাৰন গ্রহণযােগ্যতা থাকিব লাগিব নহ’লে মুদ্রা বিনিময়ৰ মাধ্যম হ’ব নােৱাৰে। মুদ্ৰাৰ বৈশিষ্টসমূহৰ ভিতৰত এইটোৱেই সবাতােকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য। বিনিময়ৰ মাধ্যম হিচাপে সাধাৰণ গ্রহণযােগ্য মুদ্রা এবিধ সামগ্রী যাৰ সহায়ত সকলাে বস্তু আৰু সেৱাকাৰ্যৰ মূল্য প্রকাশ কৰা হয় আৰু যাৰ যােগেদি সঞ্চয়, ঋণ গ্রহণ আৰু ঋণ পৰিশােধ কার্য সম্পাদন কৰা হয়। মুদ্ৰাৰ অকল সাধাৰণ গ্রহণযােগ্য গুণে ই নাই, ই বিনিময়ৰ মাধ্যম,আৰু লগতে মূল্যৰ মাপকাঠী আৰু মূল্যৰ ভাণ্ডাৰ হিচাপে কাম কৰে। আধুনিক যুগত মুদ্ৰাৰ সাধাৰণ গ্রহণযােগ্যতা আইনৰ মাধ্যমেৰে নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।

8) মুদ্ৰাৰ তাৰুল্য গুণ কি?
উত্তৰঃ যিকোনাে মুদ্রা সমমূল্যৰ সা-সামগ্রীলৈ তৎক্ষণাত আৰু প্ৰত্যক্ষভাৱে ৰূপান্তৰিত হােৱাকে মুদ্ৰাৰ তাৰল্য গুণ থকা বুলি কোৱা হয়। মূদ্রা সামগ্রীলৈ তৎকালীনভাৱে আৰু প্ৰত্যক্ষভাৱে ৰূপান্তৰিত হয়। বিনিময় প্রথাত সামগ্ৰীৰ তাৰল্য গুণ নাথাকে কাৰণ সামগ্রী তৎক্ষণাত আৰু প্ৰত্যক্ষভাৱে আন সামগ্রীলৈ ৰূপান্তৰ হ’লেও সামগ্রীবােৰ বেছিদিন সঞ্চয় কৰি ৰাখিব নােৱাৰি।

৫) মুদ্রা সা-সামগ্ৰীৰ মূল্যৰ উমৈহতীয়া মাপকাঠী’—ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ মুদ্রা সা-সামগ্ৰীৰ মূল্যৰ উমৈহতীয়া মাপকাঠী। মুদ্রাই মূল্যৰ মাপকাঠী হিচাপে কার্যসম্পাদনা কৰে। সকলাে আর্থিক সামগ্ৰীৰ মূল্য আছে। মুদ্ৰাৰ মাধ্যমেৰে সকলাে সামগ্ৰী আৰু সেৱাকাৰ্যৰ মূল্য নিৰূপণ কৰা হয়। কোনাে এটা বস্তু ক্রয় কৰাৰ বাবে যি পৰিমাণৰ মুদ্ৰা প্ৰদান কৰিব লাগে তাকে বস্তুটোৰ দাম বুলি কোৱা হয়। অর্থাৎ মুদ্ৰাৰ পৰিমাণেৰে প্ৰকাশ কৰা বিনিময় মূল্যই হ’ল বস্তুৰ দাম। সকলাে বন্ধুৰ উৎপাদন ব্যয় আৰু বিক্রী মূল্য বা বিনিময় মূল্য মুদ্ৰাৰ মাধ্যমেৰে প্ৰকাশ কৰা হয় আৰু সেই কাৰণে মুদ্ৰায়েই মূল্যৰ মাপকাঠী।

৬) সসীম বিহিত আৰু অসীম বিহিত যুদ্ৰাৰ পার্থক্য কি?
উত্তৰঃ সসীম বিহিত আৰু অসীম বিহিত মুদ্ৰাৰ পার্থক্য হল—
(ক) যি বিহিত মুদ্ৰাৰ সহায়ত সীমিত মূল্যৰ লেন-দেনহে সম্পন্ন কৰিব পাৰি, সেই মুদ্রাকে সসীম বিহিত মুদ্রা বােলে। আনহাতে, যি মুদ্ৰাৰ সহায়ত অধিক মূল্যৰ লেন-দেন সম্পাদন কৰিব পাৰি, সেই মুদ্রাকে অসীম বিহিত মুদ্রা বােলে।
(খ) সসীম মুদ্রা নাথাকিলে কিছুমান লেন-দেনৰ ক্ষেত্ৰত আহুকালে দেখা দিব পাৰে। কিন্তু অসীম মুদ্ৰাৰ তেনেকুৱা কোনাে অসুবিধা দেখা নাযায়।
(গ) কম মূল্যৰ কাগজী বা ধাতু মুদ্রা সসীম মুদ্ৰাৰ ক্ষেত্ৰত প্রযােজ্য। আনহাতে, অধিক মূল্যৰ মুদ্ৰা যেনে চেক মুদ্রা অসীম মুদ্ৰা হ’ব পাৰে।

৭) আঞ্চলিক গ্রাম্য বেংকে কি কার্য সম্পাদন কৰে?
উত্তৰ: আঞ্চলিক বেংকে প্রধানত দুটা কার্য সম্পাদনা কৰে –
(ক) বেপাৰী, মহাজনসকলৰ পৰা অত্যাধিক সুদ দি ঋণ লােৱা গাওঁবাসীলৈ অতি কম সুদৰ হাৰত ঋণ প্রদান কৰি দুখীয়া গাওঁবাসীক সকাহ দিয়া।।
(খ) গ্রাম্য সঞ্চয় সংগ্রহ কৰি বিভিন্ন উৎপাদনমূলক কার্যত সেই সঞ্চয় ব্যয় কৰা।

৮) অনা-বেংক প্রতিষ্ঠানসমূহ বেংকতকৈ কি অর্থত বেলেগ?
উত্তৰঃ অনাবেংক প্রতিষ্ঠানসমূহে বেংকৰ দৰে সঞ্চয়কাৰীৰ পৰা সঞ্চয় সংগ্রহ কৰে আৰু সেই সঞ্চয় বিভিন্নজনলৈ ঋণ হিচাপে আগবঢ়ায়। কিন্তু এই প্রতিষ্ঠানসমূহ বেংকতকৈ অলপ বেলেগ হয় যেনে—
(ক) বেংকৰ ক্ষেত্ৰত যিদৰে চেকৰ জৰিয়তে সঞ্চয়কাৰীয়ে নিজৰ জমা ধন উলিয়াই আনিব পাৰে, অনা-বেংক প্রতিষ্ঠানসমূহে চেকৰ যােগান নধৰে আৰু সেয়ে চেকৰ জৰিয়তে এনেবােৰ প্ৰতিষ্ঠানৰ পৰা সঞ্চয়কাৰীয়ে নিজৰ জমা ধন উলিয়াই অনাৰ সুযােগ লাভ নকৰে।(খ) বেংকৰ ক্ষেত্ৰত জমাকাৰীৰ সঞ্চয় বীমা আঁচনি থাকে কিন্তু অনা-বেংক প্রতিষ্ঠানসমূহত এনে বীমাকৰণৰ ব্যৱস্থা নাথাকে।

দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন

১) বিনিময় প্রথাৰ চাৰিটা অসুবিধা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ যি ব্যৱস্থাত দ্ৰব্যৰ লগত দ্ৰব্যৰ বিনিময় হয় তাকে বিনিময় প্রথা বােলে। এই বিনিময় প্রথাত প্রত্যক্ষভাৱে দ্ৰব্যৰ লগতে দ্রব্যৰ বিনিময় সংঘটিত হয় জনসংখ্যা বৃদ্ধি আৰু মানব সভ্যতাৰ অগ্ৰগতিৰ লগত বিনিময় প্রথাৰ বহুত অসুবিধাৰ সৃষ্টি হৈছিল। সেইবােৰ তলত আলােচনা কৰাহ’ল-

(ক) সংগতিবিহীন অভাৱঃ অভাৱৰ পাৰস্পৰিক সংগতি নাথাকিলে বিনিময় প্রথা কার্যকৰী নহয়। যিকোনাে গতিশীল সমাজত অভাৱৰ পাৰস্পৰিক সামঞ্জস্য উলিওৱাটো কঠিন। বিনিময় প্রথা কার্যকৰী হােৱাৰ বাবে দুজন ব্যক্তিৰ অভাবে পৰস্পৰৰ পৰিপূৰক হ’ব লাগে। অর্থাৎ দুজন ব্যক্তিয়ে আগবঢ়োৱা বস্তু দুবিধ পৰস্পৰৰ বাবে গ্রহণযােগ্য হ’ব লাগিব। উদাহৰণস্বৰূপে—এজন ব্যক্তিয়ে কাপােব বিনিময়ত কাপােৰ বিচাৰে। এই ক্ষেত্ৰত ব্যক্তি দুজন পৰস্পৰ নিৰ্ভৰশীল আৰু তেওঁলােকৰ অভাৱ পৰস্পৰৰ পৰিপূৰক। পৰস্পৰৰ পৰিপূৰক বা সংগতিপূর্ণ এনে অভাৱৰ ক্ষেত্ৰত বিনিময় কার্য সংঘটিত হ’ব পাৰে। কিন্তু কাপােৰৰ গৰাকীজনে কাপােৰৰ পৰিৱর্তে চাউল নিবিচাৰি সৰিয়হৰ তেল বিচাৰিলে এই ব্যক্তি দুজনৰ অভাৱ সামঞ্জস্যহীন হ’ব আৰু এনে অৱস্থাত বিনিময় প্রথা কার্যকৰী নহ’ব। এইদৰেই অভাৱৰ সংগতিহীনতাৰ বাবে বিনিময় প্রথাটো ক্রমশঃ নােহাৱা হ’ল।

(খ) হিচাপ-নিকাচৰ উমৈহতীয়া এককৰ অভাৱঃ বিনিময় প্রথাত দ্ৰব্যৰ মূল্যাংকনৰ ক্ষেত্ৰত সমস্যাৰ সৃষ্টি হয়। বিনিময় ক্ষেত্ৰত বিভিন্ন সামগ্ৰীৰ মূল্য নির্ধাৰণৰ উমৈহতীয়া একক নাথাকে। এনে অৱস্থাত সকলাে সামগ্রীক এটা সাধাৰণ মূল্যমানেৰে প্ৰকাশ কৰাটো অসম্ভৱ হৈ পৰে। দ্ৰব্যৰ মূল্য নির্ধাৰণ সাধাৰণতে অভাৱতীব্ৰতাৰ ওপৰতেই নিৰ্ভৰ কৰে। যিহেতু সকলাে সামগ্ৰীৰ মূল্য একে নহয়। গতিকে বস্তু এটাৰ কিমান পৰিমাণৰ বিপৰীতে আনটো বস্তুৰ কিমান পৰিমাণ সংগ্ৰহ কৰা যাব তাৰ কোনাে নির্দিষ্ট মাপকাঠী বিনিময় প্রথাত নাছিল। কোনাে বস্তুৰ মূল্যাংকনৰ নির্দিষ্ট মাপকাঠী নথকাৰ বাবে বিনিময় কার্যত জটিলতাৰ সৃষ্টি হৈছিল। যেনে এটা আপেলৰ বিপৰীতে তিনিটা মধুৰিমৰ বিনিময় হৈছে। গতিকে ১ আপেল = ৩ মধুৰিআম। কিন্তু আপেলৰ বিনিময় হাৰ কেৱল এটাই হ’ব জানাে?

(গ) বিভাজনীয়তা অসুবিধাঃসামগ্ৰীসমূহৰ অবিভাজ্যতাইবিনিময় প্রথাৰ সমস্যাৰ সৃষ্টিকৰে। কিছুমান সামগ্রী অবিভাজনীয়। কিছুমান সামগ্রী আছে যিবােৰ সৰু সৰু অংশলৈ ভাগ কৰিব নােৱাৰি।বিনিময় প্রথাত এনেবােৰ সামগ্ৰীয়ে আহুকাল। সৃষ্টি কৰে। অবিভাজনীয় সামগ্ৰীৰ লগত আন বস্তুৰ বিনিময় লাভজনক নহ’ব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে হাতীৰ সলনি কিছুপৰিমাণচাউলৰ বিনিময়লাভজনকনহয় কাৰণ চাউলৰ পৰিমাণ অনুযায়ী হাতীক ভাগ কৰিব নােৱাৰি। বিভাজনীয়তা গুণ নথকাৰ বাবে বিনিময় প্রথাত বিনিময় কার্য কঠিন হৈ পৰিছিল। মুদ্রা ব্যৱস্থাত এই অসুবিধা দূৰ হ’ল কাৰণ মুদ্রা বিভাজনীয়।

(ঘ) মূল্যৰ ভাণ্ডাৰৰ অভাৱঃ মূল্য বুলিলে সা-সামগ্ৰীৰ মূল্য বুজিব লাগিব। সামগ্রীবােব যেনে–মাছ, গাখীৰ আদি বেছি দিন সাঁচি ৰাখিব নােৱাৰি কাৰণ সেইবােৰ সােনকালে নষ্ট হৈ যায়। সঞ্চয় হ’ল আয়ৰ অংশ। ভৱিষ্যতৰ নিৰাপত্তা লেন-দেন বা উপাৰ্জনৰ বাবে মানুহে সঞ্চয় কৰিব বিচাৰে। কিন্তু বিনিময় প্রথাত মূল্যৰ ৰূপত সামগ্ৰীৰ ভাণ্ডাৰ সঞ্চয় কৰিব লাগিব । আনহাতে, সামগ্ৰীৰ ভাণ্ডাৰ সঞ্চয় কৰি ৰখাটো সুবিধাজনকনহয়।সঞ্চয়ৰ অসুবিধা বিনিময় প্রথাৰ এটা প্রধান সমস্যা আছিল। মুদ্রা ব্যৱস্থাত সামগ্রী সঞ্চয় কৰি থ’ব নালাগে। মুদ্ৰাৰ ৰূপত সঞ্চয় হয়। মুদ্রা হ’ল সা-সামগ্ৰীৰ মূল্যৰ ভাণ্ডাৰ

২) মুদ্ৰাৰ যিকোনাে চাৰিটা প্রধান বৈশিষ্ট্য ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ মুদ্ৰা হ’ল বিনিময়ৰ মাধ্যম হিচাপে সাধাৰণ গ্রহণযােগ্যতা থকা আৰু লগতে সামগ্ৰীৰ মুল্যৰ মাপকাঠি আৰু মূল্যৰ ‘ভাণ্ডাৰ হিচাপে কার্য সম্পাদনা কৰা যিকোনাে সামগ্রীকে বুজায়। মুদ্ৰাৰ প্রধান বৈশিষ্ট্যবোেৰ তলত আলোচনা কৰা হ’ল-

(ক) মুদ্ৰাৰ সাধাৰণ গ্রহণযােগ্যতা থাকিব লাগিবঃ মুদ্ৰাৰ সাধাৰণ গ্রহণযােগ্যতা গুণ নাথাকিলে মুদ্রা বিনিময়ৰ মাধ্যম হ’ব নােৱাৰে। মুদ্ৰাৰ বৈশিষ্টসমূহৰ ভিতৰত এইটোৱেই সবাতােকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য। মুদ্ৰাৰ অকল সাধাৰণ গ্রহণযােগ্যগুণ থকাই নহয়, ই বিনিময়ৰ মাধ্যম আৰু লগতে মূল্যৰ মাপকাঠী আৰু মূল্যৰ ভাণ্ডাৰ হিচাপে কাম কৰে।

(খ) মুদ্ৰাৰ চিনাক্তকৰণ সহজ হ’ব লাগিব মুদ্রা আন সকলােবােৰ সামগ্ৰীতকৈ বেলেগ হ’ব লাগিব। মুদ্ৰাৰ চিনাক্তকৰণ সহজ নহ’লে সামগ্রী বেচা-কিনাৰ সময়ত জটিলতাই দেখা দিব। মুদ্ৰাৰ চিনাক্তকৰণ কৰাৰ সুবিধা থকা বাবে বজাৰত পােৱা প্ৰত্যেকটো সামগ্ৰীয়ে একো অসুবিধা নােহাৱাকৈ কিনা-বেচা কৰিব পৰা যায়।

(গ) মুদ্রা সহজেই নষ্ট হৈ যােৰ সামগ্ৰী হ’ব নােৱাৰে মুদ্ৰাৰ আন এটা বৈশিষ্ট এই যে মুদ্রা সহজেইনষ্ট হৈ যােৱা সামগ্রী হ’ব নােৱাৰে। মুদ্রা ধাতুৰে নির্মিত আৰু কাগজেৰে তৈয়াৰ কৰা হয় যিবােৰ সােনকালে নষ্ট হৈ নাযায়। মাছ, কণী, গাখীৰ আদি মুদ্ৰা হ’ব নােৱাৰে কাৰণ এইবােৰ সামগ্ৰী বেছি দিনলৈ নিটিকে। মুদ্রাক যিহেতু সঞ্চয়ৰ ভাণ্ডাৰ হিচাপে ৰাখিব পাৰি সেয়েহে মুদ্ৰা বেছি দিনলৈ টিকিব লাগিব।

(ঘ) মুদ্রা বিভাজনীয় মুদ্রা বিভাজনীয় হ’ব লাগে। অধিক মূল্যৰ মুদ্রা কম মূল্যৰ সমষ্টিলৈ ৰূপান্তৰ কৰিব পাৰি। বিনিময় প্রথাত সামগ্ৰীবােৰ বিভাজনীয় নােহােৱাত বিনিময় ক্ষেত্ৰত অসুবিধা দেখা দিছিল। মুদ্রা ব্যৱস্থাত এই অসুবিধাটো আঁতৰি গৈছে। ৫০ পইচাৰ লেনদেন বা ৫ কোটি লেন-দেনৰ বাবেও প্রয়ােজনীয় মুদ্রা উভৈনদী।

৩) মুদ্রাই সম্পাদন কৰা চাৰিটা প্রধান কার্যব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ মুদ্ৰাৰ কাৰ্যৱলীসমূহ তলত আলােচনা কৰা হ’ল—
(ক) বিনিময়ৰ মাধ্যম সকলাে সামগ্ৰী আৰু সেৱা কাৰ্য্যৰ বিনিময়ৰ মাধ্যম হিচাপে মুদ্রাক ব্যৱহাৰ কৰা হয়। মুদ্ৰাৰ যােগেদি বজাৰত ক্রেতা আৰু বিক্রেতাই বস্তুৰ বিনিময় সম্পন্ন কৰে। মুদ্রা সকলােৱে গ্ৰহণ কৰিবলৈ ৰাজী, সেইবাবে। মুদ্ৰাৰ সহায়ত প্রয়ােজনীয় বস্তু সংগ্রহ কৰিবলৈ কোনাে অসুবিধা নহয়। মুদ্ৰাৰ সাধাৰণ গ্রহণযােগ্যতা থকা বাবে যিকোনাে সামগ্ৰীৰ সেৱাকাৰ্য্য বা বিনিময় মুদ্রার মাধ্যমেৰে সম্পন্ন কৰাটো সহজসাধ্য হৈ উঠিছে।

(খ) মুল্যৰ মাপকাঠিঃ মুদ্ৰাৰ দ্বাৰা বস্তু আৰু কামৰ মূল্য নিৰূপণ কৰা হয় আৰু প্ৰকাশ কৰা হয়, অর্থাৎ মুদ্রাই মূল্যৰ পৰিমাপক হিচাপে কাৰ্যা কৰে। মুদ্ৰাৰ পৰিমানেৰে প্ৰকাশ কৰা বিনিময় মূল্যই হ’ল বস্তুৰ দাম। সকলাে বস্তুৰ উৎপাদন বায় আৰু বিক্রী মূল্য বা বিনিময় মূল্য মুদ্ৰাৰ মাধ্যমেৰে প্ৰকাশ কৰা হয় আৰু সেই কাৰণে মুদ্রাই মূল্যৰ মাপকাঠি।

(গ) সঞ্চয়ৰ বাহনঃ মুদ্ৰাৰ এটা অংশ জমা কৰি ৰখা হয়। যিহেতু মুদ্রার স্থায়ীত্ব অধিক আৰু মুৱাক সঞ্চয় কৰি ৰাখিব সহজ; সেইবাবে মুদ্ৰাৰ যােগেদি এটা সঞ্জয় কার্য সম্পদন কৰা হয়। মানুহে ভবিষ্যতৰ নিৰাপত্তা, ভৱিষ্যতৰ লেন-দেন আৰু ভবিষ্যতৰ উপাৰ্জনৰ বাৰে সঞ্চয় কৰিব বিচাৰে। সঞ্চয়ৰ যােগেদি মুদ্ৰাক সামগ্রীলৈ ৰূপান্তৰ কৰিব পাৰি। সেই কাৰণে ভৱিষ্যতৰ ব্যৱহাৰৰ বাৰে মুদ্ৰাৰ সঞ্চয় অধিক সুবিধাজনক।

(ঘ) স্থগিত দেনা-পাওনাৰ মানদণ্ডঃ মুই ঋণ গ্রহণ, ঋণ প্রদান আদি সকলাে স্থগিত লেন-দেনৰ মাধ্যম হিচাপে কার্য কৰে। বৰ্ত্তমান কালক মুদ্রা ধাৰ কৰি ভবিষ্যতে মুদ্ৰাৰ মাপকাঠিত ধাশ শােধ কৰা হয়। এখন দেশৰ বেংক অকি অনি আন বিত্তীয় প্রতিষ্ঠান প্রধান কার্য ঋণ আগবঢ়োবা। এইবােব প্রতিষ্ঠানৰ পৰা ঋণ গ্রহণ কৰি উৎপাদন কাৰ্য্যত অর্থ বিনিয়ােগ কৰা হয়। কোনাে ব্যক্তি বা সংগঠনেও বেংকৰ পৰা ক্ষণ গ্রহণ কৰিব পাৰে। মুদ্রাই ঋণ গ্রহণ, ঋণ প্রদান আৰু
ঋণ পৰিশােধৰ কাৰ্য্য সহজ কৰি তুলিছে।

৪) চেক এখন মুদ্রা নে? তোমাৰ উত্তৰৰ সপক্ষে যুক্তি দশো।
উত্তৰঃ প্ৰকৃততে চেক মুদ্রা নহয়, মুদ্রা পৰিশােধন এটা আদেশহে মাথােন। চেক একোখনৰ সাধাৰণ গ্রহণযোগ্যতা নাথাকে। বর্তমান যুগত বিভিন্ন লেন-দেনৰ ক্ষেত্ৰত চেকৰ বহল ব্যবহাৰ দেখিবলৈ পােৱা যায়। কিন্তু তথাপিও চেক মুদ্রা প্রকৃত মুদ্রা নহয়। উদাহৰণস্বৰূপে আমি বজাৰত ২০০ টকাৰ কোনাে বস্তু ক্রয় কৰােতে আমি দোকানীজনক ২০০ টকাৰ চেক এখন লিখি দিলে দোকানীয়ে সেয়া গ্ৰহণ কৰিবও পাৰে নকৰিবও পাৰে। চেক মুদ্রা বিহিত মুদ্রা বা প্রকৃত মুদ্রা নহয়। অৱশ্যে প্রকৃত মুদ্রা নহ’লেও অতি কম সময়ৰ ভিতৰত চেক এখনক মুদ্ৰালৈ ৰূপান্তৰিত কৰিব পৰা যায়। সেই কাৰণে চেক মুদ্রাক ধনাদেশ বা নিকট মুদ্ৰা বুলিও কোৱা হয়।

৫) মুদ্রাই সৃষ্টি কৰিৰ পৰা চাৰিটা প্রধান অসুবিধা ব্যাখ্যা কৰা।
উঃ মুদ্ৰাৰ উল্লেখযােগ্য কুফল সমূহ হ’ল-

(ক) মুদ্ৰাৰ প্রতি অতি লােভ ব্যক্তি আৰু সমাজ উভয়ৰ বাবে হানীকৰ। মুদ্ৰাৰ লােভত পৰি লােক দুনীতিৰ আশ্রয় লয় আৰু কেতিয়াবা সামাজিক মূল্যবােধাে হেৰুৱাই পেলায়।
(খ) মূদ্ৰাৰ প্ৰচলন হেতু অধিক লাভৰ বাৰে ব্যৱসায়ীসমূহৰ মাজত ফটকা বজাৰৰ উদ্ভৱ হয়। ভবিষ্যতৰ দূৰ কল্পনা, অনিশ্চয়তা ইত্যাদি উৎপাদন বিকাশৰ মনােযােগ বিঘ্নিত কৰে।
(গ) মুদ্ৰাৰ মূল্যৰ স্থিতা বস্তু-সেৱাৰ চাহিদা যােগানৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত অতি স্পর্শকাতৰ। ফটকা বজাৰেও মুদ্ৰাৰ মুল্যক অস্থিৰ কৰি তােলাত সহায় কৰে।
(ঘ) মুদ্ৰাৰ মুল্য কমি গলে মুদ্রাস্ফীতি আৰু মুদ্ৰাৰ মূল্য বৃদ্ধি পালে মুদ্ৰাৰ অৱস্ফিতিয়ে দেখা দিয়া হেতু বিভিন্ন জনগােষ্ঠীৰ আয়ৰ পুনৰ বিচৰণ হােৱাত অর্থনীতিয়ে ভাৰসাম্য অবস্থা হেৰুৱাই পেলায়।

৬) কেন্দ্রীয় বেংকৰ প্ৰধান কাৰ্যৱলীসমূহ আলােচনা কৰা।
উত্তৰঃ কেন্দ্রীয় বেংকৰ কাৰ্য্যসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল—

(ক) কাগজী মুদ্ৰাৰ প্ৰচলনঃ কাগজী মুদ্রা যােগান ধৰাৰ একমাত্ৰ অধিকাৰ কেন্দ্ৰীয় বেংকৰ। বৰ্তমান নিম্নতম জমা ব্যৱস্থাৰ নীতি মুদ্রা ছপপাৱা হয়। ভাৰতৰ ৰিজাৰ্ভ বেংকে এই নীতিৰ ভিত্তিত মুদ্রা ছপায়। নিম্নতম জমা ব্যৱস্থাৰ ক্ষেত্ৰত এক নির্দিষ্ট পৰিমাণৰ সােণ আৰু বৈদেশিক মুদ্রা জমা থাকিব লাগে।

(খ) চৰকাৰৰ বেংকঃ কেন্দ্রীয় বেংকে চৰকাৰৰ বেংক হিচাপে চৰকাৰৰ বিত্তৰ যোগান ধৰোঁতা, চৰকাৰৰ পৰামৰ্শ দাতা। আৰু চৰকাৰৰ এজেন্ট বা প্রতিনিধি হিচাপে কাৰ্য্য সম্পাদন কৰে। ইয়াৰ উপৰিও, চৰকাৰৰ ঘাটি বাজেট পূৰণ কৰিবলৈ। কেন্দ্রীয় বেংকে নতুন মুদ্ৰাৰ সৃষ্টি কৰি বিত্তৰ যােগান আগবঢ়ায়, চৰকাৰী ঋণৰ তদাৰক, চৰকাৰৰ ৰাজহ আৰু ব্যয়ৰ হিচাপ ৰখা ইত্যাদি কাৰ্য্যও সম্পাদন কৰে।

(গ) বেংক সমূহৰ বেংকঃ বাণিজ্যিক বেংক সমুহে মুঠ আয়তনৰ এটা অংশ কেন্দ্রীয় বেংকত জমা ৰাখিব লাগে। কেন্দ্রীয় বেংকে বাণিজ্যিক বেংক সমূহৰ হিচাপ পৰীক্ষা কৰে, ঋণ প্রদান কৰে, পৰিশােধ নিষ্পত্তি বাণিজ্যিক বেংকসমূহৰ পাৰস্পৰিক লেন-দেন বা হস্তান্তৰ আৰু দাবীসমূহৰ নিস্পত্তি ইত্যাদি কাৰ্য্যৱলী সম্পাদন কৰে। সেয়েহে কেন্দ্রীয় বেংকক, বাণিজ্যিক বেংক সমূহৰ অন্তিম পৰ্য্যায়ৰ ঋণদাতা হিচাপে গণ্য কৰা হয়।। ঋণ নিয়ন্ত্রণ কেন্দ্রীয় বেংকে দেশৰ ঋণ ব্যৱস্থাৰ নিয়ন্ত্রণ কৰে। উন্নয়ণশীল ৰাষ্ট্ৰত মুদ্রাস্ফীতিৰ এটা প্রধান কাৰণ বেংক ঋণৰ দ্রুত সম্প্ৰসাৰণ। কেন্দ্রীয় বেংকে নিয়ন্ত্রণমূলক পদ্ধতিসমূহ প্রয়ােগ কৰি মুদ্রাস্ফীতিৰ হাৰ কমাব পাৰে।

৭) বাণিজ্যিক বেংকে সম্পাদন কৰা দুটা প্রধান কার্য ব্যাখ্যাক।
উত্তৰঃ বাণিজ্যিক বেংকৰ মুখ্য কাৰ্যৱলী সমূহ হ’ল-

(ক) মুদ্ৰা জমাৰখা : সংঞ্চয় সংগ্রহ ও বাণিজ্যিক বেংকৰ প্ৰথম প্রধান কাম হ’ল জনসাধাৰণৰ মুদ্ৰা জমাৰখা। এই সঞ্চয় বিভিন্ন ব্যক্তি আৰু সংগঠনৰ পৰা সংগৃহীত হব পাৰে। বেংকৰ জমা তিনি প্রকাৰৰ হব পাৰেচলিত জমা বা চাহিদা জমা, স্থিৰ জমা বা স্থায়ী জমা আৰু সঞ্চয়ী জমা। বাণিজ্যিক বেংকে এই সঞ্চয় সংগ্ৰহৰ বাবে জমাকাৰী সকলক সুদ প্রদান কৰে। বাণিজ্যিক বেংকবােৰে এই সঞ্চয় সমূহ সংগ্ৰহ কৰি, ঋণ প্রদানৰ ব্যৱসায় কৰে।

(খ) ঋণৰ যােগান: ঋণ প্রদানৰ যােগেদি বাণিজ্যিক বেংকে লাভ উপার্জন কৰে। ঋণৰ বেপাৰীয়ে বেংকৰ সুদ পায়। সাধাৰণতে বাণিজ্যিক বেংকে হ্রস্বকালীন ঋণ প্রদান কৰে। বাণিজ্যিক বেংকে সাধাৰণতে সােণ আদি মূল্যবান বস্তু বন্ধক ৰাখি মুদ্রা পায়। কিন্তু বেংকৰ সুদৰ হাৰৰ পৰিবৰ্ত্তন সময়ে সময়ে হৈ থাকে। কেন্দ্রীয় বেংকৰ সুদৰ হাৰৰ হ্রাস। বৃদ্ধিৰ লগত বাণিজ্যিক বেংকৰবাৰেও সুদৰ হাৰ পৰিবৰ্তন ঘটায়।

৮) উল্লেখ কৰা প্রতিষ্ঠানসমূহে কি কার্য সম্পাদন কৰে চমুকৈ ব্যাখ্যা কৰা: আই.ডি.বি.আই, আঞ্চলিক গ্রাম্য বেংক, কৃষি আৰু গ্ৰাম্য উন্নষনৰ ৰাষ্ট্ৰীয় বেংক, ভাৰতীয় ক্ষুদ্র উদ্যোগ উন্নয়ন বেংক

(ক) আই. ডি. বি.আই: আই, ডি. বি. আই. বাভাৰতীয় ঔদ্যোগিক উন্নয়ন বেংক স্থাপন কৰা হৈছিল ১৯৬৪ চনত। এই বেংকৰ প্রধান কার্যসমূহহ’ল-

• ঔদ্যোগিক প্রতিষ্ঠানসমূহলৈ বিত্তীয় সাহার্য প্রদান কৰা।
• অর্থনৈতিকভাৱে পিছ পৰা অঞ্চলসমূহৰ ঔদ্যোগলৈ ৰেহাই সুদৰ হাৰত এই বেংকে ঋণ আগবঢ়ায়।
• বেংকটোৱে প্ৰশিক্ষণৰ জৰিয়তে ঔদ্যোগবিহীন জিলাসমূহত ঔদ্যোগিক উদ্যম বৃদ্ধিৰ বাবে আগভাগ লয়।।
• ঔদ্যোগিক উন্নয়নৰ সৈতে জড়িত প্রতিষ্ঠানসমূহৰ প্ৰসাৰতা বৃদ্ধিত সহায় কৰা। এই বেংকটোৱে ঔদ্যোগসমূহলৈ। ঋণ আদিৰ ৰূপত প্রত্যক্ষভাৱে আর্থিক সাহাৰ্য আগবঢ়ায়।

আঞ্চলিক গ্রাম্য বেংকঃ ১৯৭৫ চনত প্ৰথমতে ৫টা আঞ্চলিক গ্রাম্য বেংক স্থাপন কৰা হয়। এই বেংকে সম্পাদন কৰা মূলকাম দুটা হল-

1. বেপাৰী, মহাজনসকলৰ পৰা অত্যাধিক সুদ দি ঋণ লােৱা গাঁওবাসীলৈ অতি কম সুদৰ হাৰত ঋণ প্রদান কৰি দুখীয়া গাওঁবাসীক সকাহ দিয়া।
2. গ্রাম্য সঞ্চয় সংগ্রহ কৰি বিভিন্ন উৎপাদনমূলক কার্যত সেই সঞ্চয় ব্যয় কৰা।

(গ) কৃষি আৰু গ্ৰাম্য উন্নয়নৰ ৰাষ্ট্ৰীয় বেংকঃ ১৯৮২ চনত কৃষি আৰুগ্ৰাম্য উন্নয়নৰ ৰাষ্ট্ৰীয় বেংক স্থাপন কৰা হয়। গ্রাম্য ঋণৰ ক্ষেত্ৰত বিজাৰ্ভ বেংকে যিবােৰ কার্য সম্পাদনা কৰি আহিছিল সেইবােৰ কাৰ্যনাবার্ডলৈ হস্তান্তৰ কৰা হ’ল। নাবেিড় সম্পাদন কৰা কাৰ্যসমূহ হ’ল-

• গাওঁ অঞ্চলত যিমানবােব অনুষ্ঠান বিনিয়োেগ আৰু উৎপাদনৰ সৈতে জড়িত হৈ আছে সেই আটাইবােৰৰ শীর্ষ বিত্ত যােগানকাৰী প্রতিষ্ঠান হলনাবার্ড।
• ঋণ প্রদান প্রক্রিয়া, আঁচনিৰ পুনৰীক্ষণ আৰু পর্যালােচনা, প্রশিক্ষণ আদিৰ সুদৃঢ়কৰণকল্পে নাবার্ডে ব্যৱস্থা গ্রহণ কৰে।
• সকলােবােৰ বিত্তীয় প্রতিষ্ঠান, ভাৰত চৰকাৰ, ৰাজ্য চৰকাৰ, বিজার্ভ বেংক ইত্যাদিৰ সৈতেনাবার্ডে সমন্বয় ৰক্ষা কৰে।

(ঘ) ভাৰতীয় ক্ষুদ্র উদোগ উন্নয়ন বেংকঃ ১৯৮৯ চনত সংসদত ছিদবি আইন গৃহীত হয় আৰু ১৯৯০ চনৰ পৰা ছিদবি কার্যকৰী হৈ উঠে। ছিদবিৰ মুখ্য কার্যালয় লঞ্জেীত অৱস্থিত। ছিবিৰ মুখ্য কার্যাবলী হল—

• ক্ষুদ্র উদ্যোগসমূহৰ বাবে উন্নত প্রযুক্তিবিদ্যা আৰু আধুনিকীকৰণৰ ব্যৱস্থা কৰা।
• ক্ষুদ্র উদ্যোগ খণ্ডত উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ বাবে বজাৰৰ সুবিধা কৰি দিয়া।।
• অর্ধনগৰ এলেকাত ক্ষুদ্র উদ্যোগসমূহত অধিক নিয়োগৰ ব্যৱস্থা কৰি গাওঁ আৰু অর্ধ নগৰ এলেকাৰ পৰা চহৰলৈ জনসংখ্যাৰ বহির্গমণ ৰােধ কৰা।

অতিৰিক্ত প্রশ্নোত্তৰ

১) পণ্য বিনিময় প্রথা কি ?
উত্তৰঃ সামগ্ৰীৰ সলনি সামগ্রীবােৰৰ প্রত্যক্ষ বিনিময়েই হ’ল পণ্য বিনিময় প্রথা। যেতিয়া মুদ্ৰাৰ ব্যৱহাৰ মানুহে জন নাছিল, তেতিয়া মানুহে পণ্য বিনিময় প্রথাৰ আশ্ৰয় লৈছিল।

২) বিনিময় কি ?
উত্তৰঃ বিনিময় হ’ল মানুহৰ সকলাে পার্থি অৱস্থানৰ মূল উপদান। পুৰণিকালত মানুহেজীৱন ধাৰণৰ প্ৰয়ােজনীয় সামগ্রীসমূহ নিজেই উৎপাদন কৰি লৈছিল আৰু কিছুমান সামগ্রী নিজৰ উৎপাদিত বস্তুৰ লগত বিনিময়ৰ যােগেদি সংগ্রহ কৰিছিল।

৩) হিচাপৰ মুদ্ৰা বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ যি মুদ্ৰাৰ যােগেদি এখন দেশৰ সকলাে কিনা-বেচা আৰু লেন-দেনৰ হিচাপ প্রকাশ কৰা হয় তাকে হিচাপৰ মুদ্রা বােলে। যেনেঃ- ভাৰতবৰ্ষত “টকা”, আমেৰিকাৰ “ডলাৰ” ইত্যাদি। এই মুদ্রা সাধাৰণতে স্থায়ী।

৪) প্রকৃত মুদ্রা কি ?
উত্তৰঃ বিনিময়ৰ মাধ্যম হিচাপে ব্যৱহৃত আৰু দেশৰ সকলাে মানুহৰ মাজত প্ৰচলিত মুদ্রাক প্রকৃত মুদ্রা বােল। যেনেঃ- ভাৰতবৰ্ষত প্রচলিত বিভিন্ন মুল্যৰ কাগজীমুদ্রাবােৰ।

৫) পৰিবৰ্তনীয় কাগজী মুদ্রা কি ?
উত্তৰ যেতিয়া কাগজী মুদ্ৰাৰ পৰিৱর্তে ধাতুৰ মুদ্রা দিয়া হয় তাকেই পৰিৱর্তনীয় কাগজী মুদ্রা বােল ।

জতুৱা ঠাঁচ আৰু খণ্ডবাক্য ৰচনা

জতুৱা ঠাঁচ আৰু খণ্ডবাক্য ৰচনা 

অমাতৰ মাত (শুৱলা মাত): অমাতৰ মাত বুলিলে শিশুৰ মাতক বুজায়।

অলপ ধতুৱা (সামান্য সাহ): অলপ ধতুৱাই  জীৱনত উন্নতি কৰিব নোৱাৰা।

অজৌ গছৰ বজৌ গুটি (অতি দুষ্ট): কনকক এক নক’বা, সি আজৌ গছৰ বজৌ গুটি।

আহুকাণে-পহুকাণে (ইকাণে-সিকাণে): আহুকাণে-পহুকাণে শুনিলো যে তুমি বিয়া পাতিলা।

আঁঠুৱাৰ তলৰ মহ (অধীন লোক): নবী খুৰায়েকৰ আঁঠুৱাৰ তলৰ মহ।

আলপৈচান ধৰ (সেৱা-শুশ্ৰূষা কৰা): গুৰুজীক আলপৈচান ধৰিবি।

আপোন পেটা (স্বাৰ্থপৰ) (স্বাৰ্থপৰ): আপোন পেটা ডেকাচামৰ দ্বাৰা সমাজৰ লাভ নহ’ব।

আঁকোৰ-গোজালি (একেটা কথাতে লাগি থাক): তপন এজন আঁকোৰ-গোজালি স্বভাৱৰ ল’ৰা।

আকাশত চাং পতা (অস্বাভাৱিক কল্পনা কৰা): কমল আকাশত চাং পতা ল’ৰা।

আলাসৰ লাড়ু (অতি মৰমৰ): সন্তান-সন্ততি মা-দেউতাকৰ আলাসৰ লাড়ু।

আলৈ-আথানি (অৱহেলিত, নিৰাশ্ৰয়): দেউতাক ঢুকাবৰে পৰা ল’ৰা-ছোৱলীকেইটাৰ আলৈ-আথানি হ’ল।

আঁচলৰ ধন (অতি আদৰৰ): নমিতা তাইৰ মাকৰ একমাত্ৰ আঁচলৰ ধন।

আলৈ-বিলৈ (দুখ-দুৰ্গতি): পিতৃহীন হোৱাৰ পৰা ল’ৰাকেইটাৰ আলৈ-বিলৈ হ’ল।

আঁঠু ল (সেৱা কৰ): বয়োবৃদ্ধ লোকক আঁঠুলৈ আশীৰ্বাদ ল’ব লাগে।

আঁঠু কাঢ় (আঁঠুৰে বুল বা খোজ কাঢ়): শিক্ষকে দুষ্ট ছাত্ৰক আঁঠু কাঢ়াই থয়।

আমা-ডিমা (নিচেই সৰু): আমা-ডিমা ল’ৰা কেইটাই তাতে বহি আছে।

ঊনৈশত বা বলা (আনন্দত আত্মহাৰা হোৱা): চাকৰিটো পাই তাই ঊনৈশত বা বলিবলৈ ল’লে।

উলহ-মালহ (অতিশয় আনন্দ): উৰুকাৰ দিনাই ল’ৰাকেইটাৰ উলহ-মালহ লাগিল।

এলা-পেচা (সামান্য): ৰাম এলা-পেচা লোক নহয়।

এলাই বাদু (অকাজী): এলাই বাদু ছোৱালীক কোনও ভাল নাপায়।

ওভতগোৰে নাচ (বৰ দুষ্টালি কৰ): সি ইয়ালৈ আহি ওভতগোৰে নাচিবলৈ ল’লে।

কাণ পাত (শুনিবলৈ সাজু হ): শিক্ষকে কি কৈছে, কাণ পাতি শুনা।

কাণ চোৱাই থ (মনত ৰাখিবলৈ কোনো কথা জনাই থ): নগেনৰ দুষ্টালিৰ কথাটো তোমাক কাণ চোৱাই থলো।

কঁকালত টঙালি বান্ধ (কামলৈ সাজু হ): লাচিত বৰফুকনে কঁকালত টঙালি বান্ধি মোগলৰ বিৰুদ্ধে থিয় দিছিল।

কাণ সৰালি মাৰ (নুশুনাৰ ভাও জোৰ): তুমি কাণ সৰালি মাৰি নাথাকিবা।

কপাল মুকলি হ (ভাগ্য উদয় হ): চাকৰিটো পোৱাৰ লগে লগে মধুৰ কপাল মুকলি হ’ল।

কপালৰ ঘাম মাটিত পেলা (কঠোৰ পৰিশ্ৰম কৰা): কৃষকে কপালৰ ঘাম মাটিত পেলাইহে দুবেলা দুমুঠি খাব পাৰে।

কাণ কৰ (মনোযোগ দে): গুৰুজীৰ কথালৈ কাণ কৰিবা।

কাণত ধৰি ক (শপত খাই ক): তুমি কাণত ধৰি ক’লেও তোমাৰ কথাটো আমি বিশ্বাস নকৰো।

কাণ সমনীয়া (ডেকা): কাণ সমনীয়া হৈয়ো অকনে নিজৰ দায়িত্ব নুবুজে !

কাণ বাগৰা (লোকৰ মুখে শুনা): কাণ বাগৰা কথাত আমি বিশ্বাস নকৰো।

কাঠ-বাঁজী (একেবাৰে সন্তান নোহোৱা তিৰোতা): কাঠ-বাঁজীজনী এইবাৰ বছৰ বয়সত ঢুকাল।

কণাৰ লাখুটি (একমাত্ৰ সহায়): একমাত্র নাতিনীজনীয়েই বুঢ়াটোৰ কণাৰ লাখুটি।

কথা চহকী (বেছিকৈ কথা কোৱা লোক): ৰজনী এজন কথা চহকী লোক।

বুকু ডাঠ (সাহসিয়াল): আমাৰ বুকু ডাঠ ল’ৰাবোৰৰহে প্ৰয়োজন।

কাঠ সংস্কাৰ কৰ (মৰা শ খৰি দিয়া): আমি নগেনৰ কাঠ সংস্কাৰ কৰিলো।

খাই পাত ফলা (অশলাগী, উপকাৰীৰ উপকাৰ স্বীকাৰ নকৰা): খাই পাত ফলা লোকৰ পৰা সাৱধানে থকাই শ্ৰেয়।

গা টঙা (নৰিয়াৰ পৰা উঠা): গাৰ্গীয়ে বহু দিন কষ্ট ভোগ কৰাৰ পিছতহে গা টঙালে।

গা চাই ফুৰ (সাৱধান হৈ ফুৰ): আচহুৱা ঠাইত গা চাই ফুৰিবি।

গাই বাই চা (যত্ন কৰি চা): কোনো কাম এবাৰত নোৱাৰিলে আকৌ গাই বাই চাব লাগে।

ঘৰ পাত (বিয়া কৰ): সি যোৱা মাহত ঘৰ পাতিলে।

ঘৰ গোনা (সদায় ঘৰতে বহি থকা): ঘৰ গোনা মানুহে জীৱনত উন্নতি কৰিব নোৱাৰে।

চকু মুদ (মৃত্যু হোৱা): ৰয়চম গোস্বামীয়ে বহু দিন কষ্ট কৰি অৱশেষত চকু মুদিলে।

চকুৰ কুটা (অপ্ৰিয় শত্ৰু): ৰাকেশ সকলোৰে চকুৰ কুটা।

চকুত ধূলি মাৰ (অপ্ৰিয় শত্ৰু): ৰাকেশ সকলোৰে চকুৰ কুটা।

চকুত ধূলি মাৰ (ফাঁকি দিয়া): অকনে চকুত ধূলি মাৰি মোৰ পৰা দহ টকা সৰকালে।

চকু চৰহা (লোকৰ ভাল দেখিব নোৱাৰা): চকু চৰহা লোকক কোনেও ভাল নাপায়।

চকু মুদা কুলি (প্ৰৱঞ্চক): আদিত্য এজন তেওঁ চকু মুদা কুলিহে।

চকুৰ মণি (অতি আদৰৰ): বৰুৱা সকলোৰে চকুৰ মণি।

চকুত লগা (ধুনীয়া, মৰম লগা): কি যে চকুত লগা বাৰীখন বনালা!

মুখৰ ছাই গুচা (মৃতকৰ শ্ৰাদ্ধাদি কৰি শুচি হ): আমি কেতিয়াৱাই ককাৰ মুখৰ ছাই গুচাই উঠিলো।

মুখৰ ওপৰত ক (ভয় নকৰি সন্মুখতে কথা ক): ডাঙৰৰ মুখৰ ওপৰত কথা ক’ব নালাগে।

হাতত সাৰে ভৰিত সাৰে (মনে মনে, গোপনে): সিদ্ধাৰ্থই হাতত সাৰে ভৰিত সাৰে প্ৰসাদৰ পৰা ওলাই গৈছিল।

হাত দীঘল (ক্ষমতাশালী): ইন্দিৰা গান্ধী এজনী হাত দীঘল নেতা আছিল।

হাত লৰ (চোৰ স্বভাৱৰ): তোমাৰ হাত লৰ স্বভাৱটো এৰি দিয়া।

হাত সাবটি থাক (কামত প্রবৃত নোহোৱাকৈ থাক): হাত সাবটি বহি নাথাকিবা।

হাত টান (কৃপণ): দীপাৰ এজনী হাত টান ছোৱালী।

পেট ভাটৌ (প্ৰকাশ নকৰি পেটত কথা লুকাই ৰাখি থোৱা মানুহ): তেওঁক প্ৰশ্ন কৰি লাভ নহ’ব সি পেট ভাটৌহে।

পেটে ভাতে খা (সঞ্চয় কৰিব নোৱাৰি কোনো মতে খাই বৈ থকা): আমি কোনো মতে পেটে ভাতে খাই আছো।

পেটত হাত ভৰি লুকা (বৰকৈ ভয় পা): সিংহটো চাইয়েই ল’ৰাটোৰ পেটতে হাত ভৰি লুকালে।

ভাতৰ ভতুৱা (অকামিলা): ৰমেনৰ দ্ধাৰা কোনো কাম নহ’ব, সি ভাতৰ ভতুৱাহে।

মাটিৰ মানুহ (অতি সহজ সৰল লোক): কৰিম এজন মাটিৰ মানুহ।

হাড়ত বন গজা (বহুত দিন আগেয়ে মৰা): ককাৰ হাড়ত বন গজিল।

হাড়ক মাটি কৰ (কঠোৰ পৰিশ্ৰম কৰ): কৃষকে হাড়ক মাটি কৰি পথাৰত কাম কৰে।

হাড় পেলা (মৃত্যু হ): ভূপেন হাজৰিকাই কেতিয়াবাই হাড় পেলালে।

হাড়ে ছালে লগা (ক্ষীণ, দুবৰ্বল): এই হাড়ে ছালে লগা ল’ৰাটোৰ যত্ন ল’বা।

ভৰি নচুৱাই থাক (কাম বন নকৰি বহি থাক): ভৰি নচুৱাই থাকিলে নহ’ব কিবা এটা কৰিব লাগিব।

গাখীৰতে ম’ৰ খুটি (মহা সুখ): সি চাকৰিটো পাই গাখীৰতে ম’হৰ খুটি যেন পালে।

গোট গৰু (মূৰ্খ): তাইক বুজাই লাভ নাই, সি গোট গৰু।

চকুত সৰিয়হ ফুল দেখা (বৰ বিমোৰত পৰা): দেউতাক মৰাৰ পিছত সি চকুৱেদি সৰিয়হৰ ফুল দেখা আৰম্ভ কৰিলে।

চুক ভেকুলী (একো নজনা): হিৰেনএজন চুক ভেকুলী।

ডাল দৰিদ্ৰ (অতি দুখীয়া): ডাল দৰিদ্ৰক সহায় কৰিব লাগে।

ডলাৰ বগৰী (সঘনে ঠাই সলোৱা মানুহ): ভূপেন এজন ডলাৰ বগৰীহে।

ঢৌতে খৰ মাৰি (ব্যস্ততাৰ মাজত সময় উলিয়াই): বা বহু ব্যস্ততাৰ মাজত ঢৌতে খৰ মাৰি তোমাৰ কামটো কৰিলো।

থৈয়া-নথৈয়া (ভয়ানক): পানীপথ নাম ঠাইত ইব্রাহিম লোডী আৰু বাবৰৰ মাজত থৈয়া-নথৈয়া ৰণ হৈছিল।

দোপত দোপে (ক্ৰমে ক্ৰমে): সি ব্যৱসায়ত দোপত দোপে উন্নতি কৰিবলৈ ল’লে।

দুখে কুলাই-পাচিয়ে নধ’ৰা (অতিশয় দুখ হোৱা): দেউতাকৰ মৃত্যু হোৱাত ল’ৰাহঁতৰ দুখে কুলাই পাচিয়ে নধ’ৰা হ’ল।

চুঙাৰ বাদুলি (অনভিজ্ঞ মানুহ): চুঙাৰ বাদুলি হৈ ৰাজনীতিলৈ মন নেমেলিবা দেই।

চিলিম ছিগ (উপায় নাইকীয়া হ): চাকৰিটো হেৰালত ডেভিডৰ চিলিম ছিগিল।

টুপাই বুৰ মাৰ (সমূলি মিছা মাত): খবৰটো সোধাত সি টুপাই বুৰ মাৰিলে।

ধোঁৱা-খুলীয়া (অতিপাত খৰচী): ললিতা এজনী ধোঁৱা-খুলীয়া ছোৱালী।

ধোদৰ পচলা (অকামিলা): ধোদৰ পচলাই জীৱনত উন্নতি কৰিব নোৱাৰে।

নপতা ফুকন (নিজকে নিজে ডাঙৰ বুলি ভবা): ৰাকেশ নপতা ফুকন হৈ বহি আছে।

নিমাও মাও (মাত বোল নোহোৱা): নিমাও মাও হৈ বহি আছা কিয়?

নলে-গলে লগা (অতি ঘনিষ্ট, পৰম): ৰাম আৰু ৰহিম নলে-গলে লগা বন্ধু।

নলঙা জেঙাত লাগ (অযথা মূৰ পাতি ল): কৰিমে নলঙা জেঙাত লাগি বহুত অসুবিধাৰ সন্মুখীন হ’ল।

মূৰত সৰগ ভাগি পৰ (ঘোৰ বিপদত পৰা): চাকৰিটো হেৰালত তাইৰ মূৰত সৰগ ভাগি পৰিল।

সান্দহ খোৱা বালি তল যা (সুবিধা সমূলি নাশ হোৱা): এইবাৰ দালালৰ সান্দহ খোৱা বালি তল পৰিল।

ফুটুকাৰ ফেন (অস্থায়ী, অথলে যোৱা): তেওঁৰ সকলো প্ৰচেষ্টা ফুটুকাৰ ফেনত পৰিণত হ’ল।

বিধি পথালি দিয়া (বাধা দিয়া): কামত বিধি পথালি নিদিবা।

বিনা মেঘে বজ্ৰপাত (অকস্মাৎ বিপদ): মাকৰ মৃত্যুৰ খবৰ পৰিয়ালটোৰ কাৰণে বিনা মেঘে বজ্ৰপাতৰ দৰে হ’ল।

বগলী ভকত (বাহিৰে সাধু ভিতৰে অসৎ): আমি বগলী ভকতৰ পৰা সাৱধানে থাকিব লাগে।

বাপতি সাহোন (পৈত্ৰিক সম্পতি): বিহু উৎসৱটি অসমীয়াৰ বাপতি সাহোন।

মৰণত শৰণ দি (প্ৰাণ পণে): ইব্রাহিম লোডীয়ে পানীপথৰ যুদ্ধত মৰণত শৰণ দি যুঁজিছিল যদিও পৰাজিত হয়।

হৰিভৰ দিয়া (সন্মতি দিয়া): তোমাৰ সিদ্ধান্তত সদায়ে আমি হৰিভৰ দি আহিছো।

পানীৰ মিঠৈ (কাল্পনিক কথা): তাইৰ পানীৰ মিঠৈয়ে আমাক ভুলাব নোৱাৰে।

পাবত গজা (মূল নোহোৱা): সমাজত পাবত গজা নেতাৰ অভাৱ নাই।

পোতক তোল (প্ৰতিশোধ লোৱা): এইবাৰ ৰাকেশে তোমাৰ অসভ্যালিৰ পোতক তুলিব।

নৱম আৰু দশম শ্ৰেণীৰ বাবে জতুৱা ঠাঁচ আৰু খণ্ডবাক্য

কাণ-সমনীয়া (সমান): ৰাম ৰহিমৰ কাণ-সমনীয়া বন্ধু।

কাণ-কৰ (মনোযোগ দিয়া): ছাত্র-ছাত্রীয়ে শিক্ষক-শিক্ষয়িত্ৰীৰ কথালৈ কাণ কৰিব লাগে।

পেট-পা (মনৰ কথাৰ বুজ পোৱা): আজিৰ যুগত এজন লোকে আন এজন লোকৰ পেট পোৱা জটিল।

পেট ভাটো (গোপন কথা প্রকাশ কৰা লোক): পেট ভাটো, লোকক সকলো কথা ক’লে বিপদত পৰাৰ সম্ভাৱনাই অধিক।

ন-দি-ক (ডাঠি কোৱা): ক্রিকেট খেলত শচীন তেণ্ডুলকাৰে শতৰাণ কৰিবই বুলি ন- দি-ক’ব নোৱাৰি।

অথাই-সাগৰ (মহা বিপদ): বানপানীয়ে অসমৰ খেতিপথাৰ বিধ্বস্ত কৰি অসমীয়া ৰাইজক অথাই সাগৰত পেলালে।

বিনা মেঘে বজ্রপাত (আকস্মিক বিপদ): কৈকেয়ীৰ বৰ দুটাৰ কথা শুনি ৰজা দশৰথৰ ওপৰত বিনা মেঘে বজ্রপাতহে পৰিল।

কঁকালত টঙালি মাৰ (মনোবল বান্ধ): লাচিতৰ সৈন্যসকলে কঁকালত টঙালি মাৰি মোগল সৈন্যৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ কৰিবলৈ আগবাঢ়ি আহিছিল।

কঁকাল পৰ (দুৰ্বল হ): দেউতাকৰ মৃত্যুৰ পাছত ৰামচন্দ্ৰৰ কঁকাল পৰিল।

কঁকাল হাল (বুঢ়া হোৱা): কঁকাল হালিলে মানুহৰ কাৰ্যক্ষমতা নাইকিয়া। সকলোৰে অবহেলাৰ পাত্ৰ হয়। হয় আক

মূৰ দোঁৱা (শ্রদ্ধা কৰা): আমি প্রত্যেকেই জ্ঞানীজনৰ ওচৰত, জ্যেষ্ঠজনৰ ওচৰত মূৰ দোঁৱাব লাগে।

মুখ ফুলা (অভিমান কৰা): ল’ৰা-ছোৱালীয়ে সাধাৰণ কথাতে মাক-বাপেকৰ আগত মুখ ফুলায়।

মাটিৰ মানুহ (সহজ-সৰল লোক): মহাত্মা গান্ধী মাটিৰ মানুহ আছিল।

চকুত লগা (ধুনীয়া): আজিকালি প্রত্যেকেই চকুত লগাকৈ এটা ঘৰ সজাৰ কথা চিন্ত কৰে।

খাই পাত ফলা (অশলাগীলোক): খাই পাত ফলা লোকৰ আদৰ নাই।

তলা-নলা (আঁত-গুৰি নোহোৱা): ঘটনাৰ তলা-নলা নোপোৱাকৈ মাত মাতিব নাপায়।

চকু উঠা (ঈর্ষান্বিত হোৱা): আজিকালি এজনে উন্নতি কৰা দেখিলে আন মানুহৰ প্ৰায়ে চকু উঠে।

মন পা (মনৰ কথা বুজা): মানুহৰ মন পাবলৈ কঠিন।

চকু ফুৰাই চা (ওপৰে ওপৰে চা): কিতাপত চকু ফুৰাইচোৱাতকৈ বিষয়বস্তু আয়ত্ত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিব লাগে।

মাটি কৰ (কষ্ট কৰ): খেতিয়কে কঠোৰ পৰিশ্ৰম কৰি খেতি কৰিছিল, কিন্তু বানে খেতি পথাৰ নষ্ট কৰি খেতিয়কৰ শ্রম মাটি কৰি দিলে।

হাত পাত (সহায় বিচৰা): আনৰ ওচৰত হাত পতাতকৈ নিজে কষ্ট কৰি উপাৰ্জন কৰা বস্তুৰ আমেজ বেলেগ।

মন মাৰ (নিঝৎসাহ): পৰীক্ষাৰ ফলাফলে সীতাৰ মন মাৰি পেলালে।

চিলিম চিগা (আশা ভংগ হোৱা): দেউতাকৰ মৃত্যুৱে ৰহিমৰ চিলিম চিঙিলে।

জাকত জিলিকা (অতি ধুনীয়া): তাজমহল এটি জাকত-জিলিকা স্মৃতিস্তম্ভ।

যক্ষৰ ধন (কৃপনৰ ধন): যক্ষৰ ধন থাকিলেও তাৰ পৰা ৰাইজৰ/সমাজৰ একো উপকাৰ নহয়।

যাচি কিল খোৱা (নিজে নিজৰ বিপদ চপাই লোৱা)ঃ জনা বুজা মানুহে যাচি কিল খাব নিবিচাৰে।

পাবত গজা (অস্বাভাবিক): পাৰত গজা নেতাসকলৰ পৰা সমাজৰ একো উন্নতি নহয়।

চকু মেলি চা (সহানুভূতি দেখুওৱা): দুখীয়া, দুর্দশাগ্রস্ত লোকক চকু মেলি চাৰ লাগে।

পানীত হাঁহ নচৰা (অতি শোচনীয়া অৱস্থা): বান বিধ্বস্ত খেতিয়কৰ অৱস্থা পানীত হাঁহ নচৰা বিধৰ হয়।

বিধি পথালি (অন্তৰায় বাধা): কোনো ব্যক্তিৰ কৰ্মপথত বিধি পথালি দিয়া উচিত নহয়।

জয়ঢোল কোবোৱা (নিজৰ গুণ নিজে বখনা): জ্ঞানী লোকে কেতিয়াও জয়ঢোল কোবাই নুফুৰে।

সময়ৰ শৰ (সুযোগৰ সদ্ব্যৱহাৰ): সময়ৰ শৰ সময়ত মাৰিলেহে আশা কৰা ফল লাভ কৰিব পাৰি।

হুৱা-দুৱা (হৈ-চৈ, হাহাকাৰ): বোমাতংকত হুৱা-দুৱা লাগিল সভাত উপস্থিত লোকৰ মাজত।

উপজি পুৱা (নিচেই পুরা): ছাত্র-ছাত্রীয়ে উপজি পুৱাতে উঠি অধ্যয়ন কৰিব লাগে।

কপাল ফুলা (সৌভাগ্য উপস্থিত হোৱা): লটাৰীত এক কোটি টকা পোৱাত ৰহিমৰ কপাল ফুলিল।

কপাল ফুটা (দুর্ভাগ্যই দেখা দিয়া): হৰিৰ দেউতাক শয্যাশায়ী হোৱাৰ পৰা হৰিৰ কপাল ফুটিল।

চুকৰ ভেকুলী (একো নজনা লোক): আজিৰ বিশ্বত চুকৰ ভেকুলী হৈ থাকিলে সকলোৱে ঠগাই খাব।

মুখলৈ চা (আশা কৰ): আনৰ মুখলৈ চাই থাকিলে এতিয়া কাৰো পেট নভৰে।

কণাৰ লাখুটি (অসহায়ৰ সহায়): ল’ৰা-ছোৱালীহালেই বৃদ্ধ মাক-বাপেকৰ বাবে কণাৰ লাখুটি স্বৰূপ।

হাত টান (কৃপণ): হাত টান ব্যক্তিয়ে উপাৰ্জন কৰাৰ যি কষ্ট তাকহে জানে, উপভোগ কৰিব নাজানে।

চকুৰ মণি (অতি আদৰৰ): মাক-বাপেকৰ বাবে তেওঁলোকৰ সন্তান সদায়ে চকুৰ মণি।

পানীৰ তলৰ কাঁইট (অজাত শত্রু): আমি সজাগ হৈ নাথাকিলে পানীৰ তলৰ কাঁইটে যিকোনো সময়তে বিপদ ঘটাব পাৰে।

আটোম-টোকাৰি (পৰিপাটী): আমি প্রত্যেকেই নিজৰ ঘৰখন আটোম-টোকাৰিকৈ ৰাখিবলৈ চেষ্টা কৰিব লাগে।

চকুৰ পচাৰতে (হঠাতে): বাছখন চকুৰ পচাৰতে বাগৰি পৰিল; ঘটনাৰ একো উৱা- দিহেই নাপালোঁ।

গা-বাই চা (চেষ্টা কৰি চা): ইমানকৈ গা বাই চোৱাৰ পাছতো ভাল ফল পোৱা

নগ’ল। উনৈশ-বিশ (ইফাল-সিফাল): তুমি ঘৰৰ বস্তুবোৰ উনৈশ-বিশ নকৰিবা।

সাতাম পুৰুষীয়া (চিৰকলীয়া): সাতাম পুৰুষীয়া ৰীতি-নীতি এক মুহূৰ্ততে এৰি দিয়াটো

অকাল বতাহলৈ আঁঠা মেলা – অসময়ত কোনো কাম কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা।

অকলে ঢোল পেটা – একেলগৰ কামৰ কৃতিত্ব নিজৰমুখে লোৱা।

অন্ধক মাটিৰ সৰু ডুলি – দৰিদ্ৰই নিস্ফল দান কৰা।

অঙুলিৰ টিপত নাচোৱাকৈ মণিমুক্তা নাহে – পৰিশ্ৰম নকৰাকৈ সফলতা নাহে।

অগ্নিপৰীক্ষা দিব – কঠিন পৰিস্থিতিৰ সন্মুখীন হ’ব।

অজানক বাওঁ নলগা – অচিন লোকক অশ্ৰদ্ধা নকৰা।

অতি জানে ডাঙৰী ঘাট মেলে – অধিক জানি উপহাসৰ পাত্ৰ হ’ব।

অন্ধকাৰ ভেদ কৰা – বুজা কঠিন।

অকালৰ মৃত্যু – অকালতে মৃত্যু।

অন্ধৰ আগত চাকি জ্বলোৱা – বেকাৰ কাম কৰা।

কাণে ধৰা – শাস্তি পোৱা।

কাষ লৈ চোৱা – অতি গভীৰভাবে পৰীক্ষা কৰা।

কাণে সানি চোৱা – পৰীক্ষা কৰা।

কঠিন সময়ৰ সন্মুখীন – দুৰ্ভাগ্যৰ সময়ত পৰা।

কৃষ্ণ পক্ষৰ ৰাতি – অতি অন্ধকাৰ।

ক’তবাইৰ দুৱাৰ – অসম্ভৱৰ প্ৰয়াস।

কেনেকৈ যাবা জানিব পৰা নাই – বিপদত পৰি কি কৰিব নজনাৰ অৱস্থা।

কাৰো দোষ নাই – কোনো দোষ নাই।

কালক টানি লোৱা – সময় নষ্ট কৰা।

কঠিন সিদ্ধান্ত লোৱা – কঠিন পৰিস্থিতিত সিদ্ধান্ত লোৱা।

খোজ মিলাই চলা – একেলগে আগবঢ়া।

খৰাহী হোৱা – পৰিশ্ৰান্ত হোৱা।

খৰখেদা মাৰি উঠা – একেৰাহে শ্ৰেষ্ঠ হ’ব।

খাম খোৱা – কষ্ট কৰা।

খালকে গ’ল নাপাৰিলে, মলম চোপা – ব্যৰ্থতা।

খুউব দুখ পোৱা – অতি দুখিত হোৱা।

খোল ছেটীয়া হওঁক – দৰকাৰ নহ’ল।

খাওঁ, নহ’লে চিঞৰ – ইচ্ছাৰ প্ৰতিফলন।

খোজ ৰখা – আগবঢ়া।

খাৰখুটি ধৰিলে নাই – কোনো শিকাৰ নাই।

গধুৰ পদক্ষেপ – বিপদৰ বেগ।

গাঁওৰ পথাৰ ফালি উলাইছে – মহা কৃতিত্ব।

গছৰ ছাঁত উঠিব – আশ্ৰয় বিচাৰি ফুৰা।

গছৰ ডাল ভাঙিব – বিপদৰ সূচনা।

গঙ্গাজললৈ জাবনা মেলা – অৱহেলা কৰা।

গভীৰ সাগৰ – বিপদৰ ঘাঁটি।

গাখীৰ চিজিল – কষ্টৰ ফল।

গপল চুৰি কৰা – ঠগোৱা।

গভীৰ চিন্তা কৰা – গভীৰ চিন্তাৰ মাজত থাকিব।

গীতৰ ছন্দত বাচি থাকা – সুখেৰে জীয়াই থাকিব।

খণ্ডবাক্য বা জতুৱা ঠাঁচ: HSLC 2018

২১। খাই পাত ফলা, আলাসৰ লাডু, ন দি ক, ভিৰাই লৰ মাৰ। [HSLC’18]

খাই পাত ফলা (অশলাগী, উপকাৰীৰ উপকাৰ পাহৰা): খাই পাত ফলা লোকক উপকাৰ কৰি একো লাভ নাই।
আলাসৰ লাডু (অতি মৰমৰ): আইতাকৰ বাবে নাতিনী আলাসৰ লাডু।
ন দি ক (ডাঠি ক, জোৰ দি ক, বিশ্বাস অহাকৈ ক): এইবাৰ হাইস্কুল শিক্ষান্ত পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ যে হমেই ন দি কব পাৰোঁ।
ভিৰাই লৰ মাৰ (পেলোৱা): সচাঁ কথা কোৱাৰ লগে লগে সি ভিৰাই লৰ মাৰিলে।

খণ্ডবাক্য বা জতুৱা ঠাঁচ: HSLC 2017

২০। উলহ মালহ, আঁচলৰ ধন, ৰমক-জমক, এৰা ধৰা। [HSLC’17]

উলহ মালহ (আনন্দ উৎসৱ সহ): ভাৰতীয় ক্ৰিকেট দলটিয়ে অন্তিমখন খেল জিলাত চৌদিশে উলহ মালহ পৰিৱেশ দেখিব পোৱা গৈছে।
আঁচলৰ ধন (অতি মৰমৰ): একমাত্ৰ জীয়ৰী ইন্দিৰা গান্ধী, পিতৃ জৱাহৰলাল নেহৰুৰ আঁচলৰ ধন আছিল।
ৰমক-জমক (বৰ্ণাঢ্য): সৰ্বশেষত এখনি ৰমক জমক অনুষ্ঠান অনুষ্ঠিত হৈছিল।
এৰা ধৰা (ভালকৈ মনপুতি নলগা): এৰা ধৰা মনোভাৱৰে কোনো কামতেই সফল হ’ব নোৱাৰি।

খণ্ডবাক্য বা জতুৱা ঠাঁচ: HSLC 2016

১৯। ৰমক জমক, উলহ মালহ, ডলাৰ বগৰী, তলা-নলা। [HSLC’16]

ৰমক-জমক (জিলমিলাই থকা): সৰু সৰুল’ৰা-ছোৱালীবিলাকে অতি ৰমক জমকৰে নিজৰ জন্ম দিনটো পালন কৰিব বিচাৰে।।
উলহ মালহ (আনন্দ উৎসৱ সহ): ঘৰৰ একমাত্ৰ ছোৱালীজনী শিক্ষান্ত পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হোৱাত ঘৰত এক উলহ মালহ পৰিবেশ।
ডলাৰ বগৰী (অনাই বনাই ঘূৰি ফুৰা): ডলাৰ বগৰী হৈ ফুৰিলে জীৱনত উন্নতি কৰিব নোৱাৰি।
তলা-নলা (আঁতি গুৰি): তলা-নলা নজনাকৈ কোনো কথাৰে মন্তব্য দিব নালাগে।

খণ্ডবাক্য বা জতুৱা ঠাঁচ: HSLC 2015

১৮। উখল মাখল, আঁচলৰ ধন, উৰহীৰ ওৰ, জয়দেউ কাকূতি। [HSLC’15]

উখল মাখল (কিবা কাম কৰিবলৈ আয়োজনকৰোঁতে হোৱা আলোচনা): ইমান উখল মাখল হৈছে যে একো শুনিব নোৱাৰা হৈছোঁ।
আঁচলৰ ধন (অতি মৰমৰ): মোৰ জীয়েকজনী মোৰ বাবে আঁচলৰ ধন।
উৰহীৰ ওৰ ( আচল কথা): উৰহীৰ ওৰ ওলাই পৰাত ঘটনাটো সকলোৱে বুজি পালে।
জয়দেউ কাকূতি (অতি অনুনয়-বিনয়): মানুহজনে কত জয়দেউ কাকূতি কৰিলে, তথাপি তেওঁৰ অন্তৰ নগলিল।

খণ্ডবাক্য বা জতুৱা ঠাঁচ: HSLC 2014

১৭। উখল মাখল, জাকত জিলিকা, আশা ভৰসা, মন বান্ধ খা। [HSLC’14]

উখল মাখল (কিবা কাম কৰিবলৈ আয়োজন কৰোঁতে হোৱা আলোচনা): উখল-মাখল পৰিৱেশতো বহুতো কথা শিকিব পৰা যায়।
জাকত জিলিকা (অতি সুন্দৰ): ছোৱালীজনী দিনে দিনে জাকত-জিলিকা হৈ উঠিছে।
আশা ভৰসা (আশ্ৰয়): বিপদৰ সময়ত ঈশ্বৰেই একমাত্ৰ আশা-ভৰসা।
মন বান্ধ খা (মন দমা): মন বান্ধ খালেহে কামত সফলতা লাভ কৰিব পাৰি।

খণ্ডবাক্য বা জতুৱা ঠাঁচ: HSLC 2013

১৬। ধোদৰ পচলা, হাত লৰ, চকু চৰহা, কাণে কাণ মাৰি। [HSLC’13]

ধোদৰ পচলা (এলেহুৱা, অকামিলা): ধোদৰ পচলা হৈ ঘূৰি ফুৰিলে একো কামত নাহে।
হাত লৰ (চোৰ স্বভাৱ): হাত লৰ স্বভাৱৰ মানুহৰ লগত মিতিৰালি পাতিলে নিজৰহে বিপদ।
চকু চৰহা (আনৰ ভাল দেখিব নোৱাৰা): চকু চৰহা লোক সদায়ে মানসিক অস্থিৰতাত ভোগে।
কাণে কাণ মাৰি (কোনোমতে, কথমপি): পৰীক্ষাত সি কাণে কাণ মাৰি উত্তীৰ্ণ হোৱাত ভাল কলেজত নামভৰ্তি কৰিব অসুবিধা পাই আছে।

খণ্ডবাক্য বা জতুৱা ঠাঁচ: HSLC 2012

১৫। জাকত জিলিকা, ডলাৰ বগৰী, বগলী ভকত, গাই বাই চা। [HSLC’12]

জাকত জিলিকা ( বিখ্যাত, নামজলা): মহাত্মা গান্ধী এগৰাকী জাকত জিলিকা নেতা।
ডলাৰ বগৰী (ঘনাই মত বা বাসস্থান সলোৱা মানুহ): ডলাৰ বগৰীৰ দৰে হ’লে একো কামত নাহে।
বগলী ভকত (মিছলীয়া সাধু): সম্প্ৰতি বগলী ভকতৰ সংখ্যা অভাৱনীয় হাৰত বৃদ্ধি পাইছে।
গাই বাই চা (কৈ মেলি চা, কাকূতি-মিনতি কৰ): হাত থকা মানুহৰ ওচৰত গাই বাই চালেও টকা পইচা নিদিলে চাকৰি পোৱাৰ আশা নাই।

খণ্ডবাক্য বা জতুৱা ঠাঁচ: HSLC 2011

১৪। উখল মাখল, কুন্দত কটা। [HSLC’11]

উখল মাখল (কিবা কাম কৰিবলৈ আয়োজন কৰোঁতে হোৱা আলোচনা): বিয়া পাতিবলৈ লোৱাত ঘৰখনত উখল মাখল লাগি পৰিছে।
কুন্দত কটা (ধুনীয়া, নিপোটল): ছোৱালীজনী ইমান ধুনীয়া যেন কুন্দত কটাহে।

খণ্ডবাক্য বা জতুৱা ঠাঁচ: HSLC 2010

১৩। আকাশ কুসুম, পানীৰ তলৰ কাঁইট। [HSLC’10]

আকাশ কুসুম (মনৰ মিছা কল্পনা): আকাশকুসুমত সময় কটায় কোনো লাভ নাই।
পানীৰ তলৰ কাঁইট (গোপন শত্ৰু): আমি সকলোৱে পানীৰ তলৰ কাঁইটক চিনিব পৰাকৈ বুদ্ধিমান হ’ব লাগে।

খণ্ডবাক্য বা জতুৱা ঠাঁচ: HSLC 2009

১২। বিনা মেঘে বজ্ৰপাত, আমন-জিমনকৈ, উলহ মালহ, ডলাৰ বগৰী। [HSLC’09]

বিনা মেঘে বজ্ৰপাত (অভাৱনীয় ভাৱে, অকস্মাৎ বিপদ অহা): আমন-জিমনকৈ (মনমৰা) : বেয়া খবৰটো পাই সি আমন-জিমনকৈ বহি আছে।
উলহ মালহ (আনন্দ উৎসৱ সহ): বহু দিনৰ মূৰত ল’ৰাজন ঘৰলৈ ঘূৰি অহাত ঘৰখনত এক উলহ মালহ পৰিৱেশে বিৰাজ কৰিছে।
ডলাৰ বগৰী (ঘনাই মত বা বাসস্থান সলোৱা মানুহ): সৰু সৰু ল’ৰা-ছোৱালীবিলাক গোটেই দিনটো ডলাৰ বগৰীৰ দৰে ঘূৰি থাকে।

খণ্ডবাক্য বা জতুৱা ঠাঁচ: HSLC 2008

১১। পানীৰ তলৰ কাঁইট, চকুৰ কুটা দাঁতৰ শাল। [HSLC’08]

পানীৰ তলৰ কাঁইট (গোপন শত্ৰু) : পানীৰ তলৰ কাঁইটে ক’ত কি বিপদ ঘটায় ক’ব নোৱাৰি।
চকুৰ কুটা দাঁতৰ শাল (শত্ৰু, দেখিব নোৱাৰা) : আনৰ চকুৰ কুটা দাঁতৰ শাল হৈ লাভ নাই।

খণ্ডবাক্য বা জতুৱা ঠাঁচ: HSLC 2007

১০। পেটে ভাতে খা, নাকত তেল দি শোৱা, চকু দিয়া, দুই নাও দুই ভৰি হোৱা। [HSLC’07]

পেটে ভাতে খা (কোনোৰকমে খাই লৈ চলি থাক): দাম বৃদ্ধি পালেই দৰিদ্ৰ লোকৰ পেটে ভাতে খাই জীয়াই থকাই টান হৈ পৰে।
নাকত তেল দি শোৱা (কোনো চিন্তা-ভাবনা নোহোৱাকৈ থকা): তোৰ সকলো কাম আনে কৰিব যেতিয়া তই নাকত তেল দি শুই থাক।
চকু দিয়া (নজৰ ৰখা): ল’ৰা-ছোৱালীয়ে যাতে অসৎ সংগ নলয় তাৰ প্ৰতি মাক-পিতাকে চকু দিয়া উচিত।
দুই নাও দুই ভৰি হোৱা (কি কৰোঁ কি নকৰোঁ অৱস্থা হোৱা): দুই নাও দুই ভৰি হোৱাতকৈ শান্ত হৈ বাট মোকোলোৱাটোয়েই শ্ৰেষ্ঠ।

খণ্ডবাক্য বা জতুৱা ঠাঁচ: HSLC 2006

৯। পানীৰ তলৰ কাঁইট, টুপাই বুৰ মাৰ, খাই পাত ফলা, ধোদৰ পচলা। [HSLC’06]

পানীৰ তলৰ কাঁইট (গোপন শত্ৰু): পানীৰ তলৰ কাঁইটৰ দৰে দেশখনৰ অনিষ্টকাৰী লোক কিমান আছে ধৰিব নোৱাৰি।
টুপাই বুৰ মাৰ (আসৈ মাত): অকৃতজ্ঞ লোকক সহায় কৰিলেও সহায় পোৱা নাই বুলি টুপাই বুৰ মাৰে।
খাই পাত ফলা (অশলাগী, উপকাৰীৰ উপকাৰ পাহৰা): খাই পাত ফলা লোকক উপকাৰ কৰি একো লাভ নাই।
ধোদৰ পচলা (এলেহুৱা, অকামিলা): ধোদৰ পচলা হৈ ঘূৰি ফুৰিলে আজিৰ দিনত মুখ নভৰে।

খণ্ডবাক্য বা জতুৱা ঠাঁচ: HSLC 2005

৮। উভৈনদী, কাণ বাগৰা, গাজত লগা, হাত টান। [HSLC’05]

উভৈনদী (অপৰ্যাপ্ত, উপচি): ভাগ্য ভাল হ’লে মানুহৰ ধনে-ধানে উভৈনদী হৈ পৰিছে।
কাণ বাগৰা (লোকৰ মুখে শুনা): কাণ বাগৰা কথাত বিশ্বাস কৰিব নালাগে।
গাজত লগা (হিয়াত লগা, মৰ্মান্তিক, হৃদয় বিদাৰক): গাজত লগা কথাই অন্তৰত বৰ দুখ দিয়ে।
হাত টান (কৃপণ): হাত টান মানুহে সজ কামতো ধন খৰচ কৰিব নোৱাৰে।

খণ্ডবাক্য বা জতুৱা ঠাঁচ: HSLC 2004

৭। চকু চৰহা, মুখ লাগ, হাতত সাৰে ভৰিত সাৰে, পেটে ভাতে খা। [HSLC’04]

চকু চৰহা (আনৰ ভাল দেখিব নোৱাৰা): চকু চৰহা লোকে আনৰ ভাল হোৱা সহ্য কৰিব নোৱাৰে।
মুখ লাগ ( আনৰ লোভ লগাৰ পৰা পীড়া হ, শ্ৰীহীন হ): মুখ লগা কাৰণেই সুন্দৰ কলথোক নষ্ট হ’ল।
হাতত সাৰে ভৰিত সাৰে (কোনো সাৰ-সুৰ নোহোৱাকৈ): সি শুই থাকোঁতেই চোৰটোৱে তাৰ কাষৰেই হাতত সাৰে ভৰিত সাৰে গৈ বস্তুকেইপদ লৈ গ’ল।
পেটে ভাতে খা (কোনোৰকমে খাই লৈ চলি থাক): আজিকালি আনকি দুখীয়া লোকৰো পেটে ভাতে খাই চলাই টান হৈ পৰিছে।

খণ্ডবাক্য বা জতুৱা ঠাঁচ: HSLC 2003

৬। অজীন পাতকী, হাত টান, গাই বাই চা, ন দি ক, পাবত গজা।[HSLC’03]

অজীন পাতকী (দুষ্ট): অজীন পাতকী লোকে য’তে ত’তে অঘটন ঘটাই ফুৰে।
হাত টান (কৃপণ): হাত টান মানুহৰ পৰা ধাৰৰ আশা নকৰাই শ্ৰেষ্ঠ।
গাই বাই চা (কৈ মেলি চা, কাকূতি-মিনতি কৰ): প্ৰধানৰ ওচৰত গাই বাই চাইহে তাৰ সন্তানটিৰ নামভৰ্তি ঠিক হ’ল।
ন দি ক (ডাঠি ক, জোৰ দি ক, বিশ্বাস অহাকৈ ক): অসত্য কথাক সত্য বুলি কোনেও ন দি ক’ব নোৱাৰে।
পাবত গজা (অস্বাভাৱিক): পাবত গজা নেতাই দেশৰ কল্যাণ সাধিব নোৱাৰে।

খণ্ডবাক্য বা জতুৱা ঠাঁচ: HSLC 2001

৫। কাণে কাণ মাৰি, কপাল ফুল, বুকুৰ কুটুম, গা গধুৰ।[HSLC’02]

কাণে কাণ মাৰি (কোনোমতে, কথমপি): পৰীক্ষাত কাণে কাণ মাৰি উত্তীৰ্ণ হ’লে ভাল কলেজত নামভৰ্তি কৰিব পৰা নাযায়।
কপাল ফুল (সৌভাগ্য উদয় হ): চাৰিওজন পুতেক চাকৰিত সোমোৱাত মাক-বাপেকৰ কপাল ফুলিল।
বুকুৰ কুটুম (অতি আপোন): বুকুৰ কুটুমজনৰ প্ৰতি় সদায়ে মৰমীয়াল হোৱা উচিত।
গা গধুৰ (লেধা, কামধীৰ): গা গধুৰ লোকে কামবোৰ সোনকালে কৰিব নোৱাৰে।

খণ্ডবাক্য বা জতুৱা ঠাঁচ: HSLC 2001

৪। বুকুৰ কুটুম, কাণ কটা, ঘৰপতা, হাত লৰ। [HSLC’01]

বুকুৰ কুটুম (অতি আপোন) : বুকুৰ কুটুমজনৰ অন্যায় কোনেও সহ্য কৰিব নোৱাৰে।
কাণ কটা (দুষ্ট) : কাণ কটা স্বভাৱৰ লোকক কোনেও ভাল নাপায়।
ঘৰ পতা (বিয়া বাৰু হ) : বয়স হ’ল, ছোৱালী চাই সোনকালে ঘৰখন পাত।
হাত লৰ (চোৰ স্বভাৱ) : হাত লৰ স্বভাৱৰ মানুহে পালেই আনৰ বস্তু নিবলৈ বিচাৰে।

খণ্ডবাক্য বা জতুৱা ঠাঁচ: HSLC 2000

৩। লোকান্তৰ ঘটা, চকু গজা, থেৰোগেৰোঁ কৰা, চকু দিয়া। [HSLC’2000]

লোকান্তৰ ঘটা (মৃত্যু হোৱা) : বহুদিন বেমাৰত ভুগি থাকি অৱশেষত মানুহজনৰ লোকান্তৰ ঘটিল।
চকু গজা (বুজন হ, জনা হ) : কিতাপ কেইখনমান পঢ়াৰ পিছতহে তাৰ চকু গজিছে।
থেৰোগেৰোঁ কৰা (কোনো কাম কৰোঁ নকৰোঁ কৰা অৱস্থা) : এলেহুৱা লোকে কাম কৰিবলগীয়া হ’লেই থেৰোগেৰোঁ কৰে।
চকু দিয়া (নজৰ ৰখা) : আমাৰ কাম-কাজৰ দ্বাৰাই পিতৃ-মাতৃ যাতে অসন্তুষ্ট নহয় তাৰ প্ৰতি আমি চকু দিয়া উচিত।

খণ্ডবাক্য বা জতুৱা ঠাঁচ: HSLC 1999

২। দলনিত পোনা মেলা, ঢৌতে খৰ মাৰ, দুই নাও দুই ভৰি হোৱা, ইহলীলা সম্বৰণ কৰা। [HSLC’99]

দলনিত পোনা মেলা ( আলাই-আথানি কৰ): বানপানীয়ে গাঁৱৰ ৰাইজক দলনিত পোনা মেলিলে।
ঢৌতে খৰ মাৰ (ব্যস্ততাৰ মাজতেই সময় উলিয়াই): পৰীক্ষাৰ বাবে প্ৰস্তুত চলাও ঢৌত খৰ দি মোহনে ঘৰৰ দায়িত্ব পালন কৰিছিল।
দুই নাও দুই ভৰি হোৱা ( কি কৰোঁ কি নকৰোঁ অৱস্থা হোৱা): ইমানবোৰ কাম কৰিবলগীয়া হোৱাত মোৰ দুই নাও দুই ভৰি হোৱাৰ দৰে হৈছিল।
ইহলীলা সম্বৰণ কৰা (মৃত্যু হোৱা): বহু দিন ধৰি বেমাৰত ভুগি থাকি অৱশেষত মানুহজনে ইহলীলা সম্বৰণ কৰিলে।

খণ্ডবাক্য বা জতুৱা ঠাঁচ: HSLC 1998

১। বুকুৰ কুটুম, পানীৰ তলত কাঁইট, সাত সৈয়াকণী, চকুৰ কুটা দাঁতৰ শাল। [HSLC ’98]

বুকুৰ কুটুম (অতি আপোন): বুকুৰ কুটুমৰ লগতে সকলোকে মৰম – চেনেহ কৰা উচিত।
পানীৰ তলৰ কাঁইট (গোপন শত্ৰু): পানীৰ তলৰ কাঁইটৰ উৱাদিহ পোৱাটো সহজ নহয়।
সাত ঘাটৰ সৈয়াকণী (অতি চতুৰ, অতি দুষ্ট): জীৱ – জন্তুৰ ভিতৰত শিয়ালেই হৈছে সাত ঘাটৰ সৈয়াকণী।
চকুৰ কুটা দাঁতৰ শাল (শত্ৰু, দেখিব নোৱাৰা): পাকিস্তানৰ বাবে ভাৰত চকুৰ কুটা দাঁতৰ শাল।

NCERT Class X Geography: Chapter 1 Textbook

Contemporary India – II  |  Chapter 1

Resources and Development

Reprint 2026–27  ·  NCERT

What is a Resource?

Everything available in our environment which can be used to satisfy our needs, provided it is technologically accessible, economically feasible and culturally acceptable can be termed as a Resource.

The process of transformation of things available in our environment involves an interactive relationship between nature, technology and institutions. Human beings interact with nature through technology and create institutions to accelerate their economic development.

Resources are not free gifts of nature. They are a function of human activities. Human beings themselves are essential components of resources — they transform material available in our environment into resources and use them.

Classification of Resources

Basis	Types
Origin	Biotic & Abiotic
Exhaustibility	Renewable & Non-Renewable
Ownership	Individual, Community, National & International
Status of Development	Potential, Developed, Stock & Reserves

Development of Resources

Resources are vital for human survival as well as for maintaining the quality of life. Indiscriminate use of resources has led to major problems:

• Depletion of resources for satisfying the greed of a few individuals.
• Accumulation of resources in few hands, dividing society into haves and have-nots.
• Indiscriminate exploitation leading to global warming, ozone depletion, environmental pollution and land degradation.

Sustainable Development

Development should take place without damaging the environment, and development in the present should not compromise with the needs of future generations.

Rio de Janeiro Earth Summit, 1992

More than 100 heads of state met in Brazil for the first International Earth Summit.

Leaders signed the Declaration on Global Climatic Change and Biological Diversity.

The Rio Convention endorsed the global Forest Principles and adopted Agenda 21.

Agenda 21

Signed by world leaders in 1992 at UNCED, Rio de Janeiro. It aims at achieving global sustainable development — combating environmental damage, poverty and disease through global co-operation. A key objective: every local government should draw its own local Agenda 21.

Resource Planning

Planning is the widely accepted strategy for judicious use of resources. India has enormous diversity in resource availability — some regions are resource-rich yet economically backward, while others have a poor resource base but are economically developed.

Resource Planning in India involves three stages:

1. Identification and inventory of resources — surveying, mapping and quantitative/qualitative estimation.
2. Evolving a planning structure with appropriate technology, skill and institutional set-up.
3. Matching resource development plans with overall national development plans.

"There is enough for everybody's need and not for anybody's greed." — Mahatma Gandhi

Regional Resource Snapshot

Region / State	Resource Strength	Deficit
Jharkhand, Chhattisgarh, M.P.	Minerals & Coal	—
Arunachal Pradesh	Water Resources	Infrastructure
Rajasthan	Solar & Wind Energy	Water
Ladakh	Cultural Heritage	Water, Infrastructure, Minerals

Land Resources

Land is a natural resource of utmost importance. It supports natural vegetation, wildlife, human life, economic activities, transport and communication systems. India has land under mountains (30%), plateaus (27%) and plains (43%).

Land Use Categories

Forests

Target: 33% of geographical area (National Forest Policy, 1952).

Land Not Available for Cultivation

Barren/waste land; land under buildings, roads, factories.

Other Uncultivated Land

Permanent pastures, miscellaneous tree crops, culturable waste land.

Fallow Lands

Current fallow (≤1 year) and other fallow (1–5 years).

Net Sown Area (NSA)

Physical extent of land on which crops are sown and harvested. Over 80% in Punjab & Haryana.

Gross Cropped Area

NSA + area sown more than once in an agricultural year.

Land Degradation & Conservation

95% of our basic needs for food, shelter and clothing are obtained from land. Human activities have not only brought about degradation of land but have also aggravated the pace of natural forces.

Causes by State

State(s)	Main Cause of Degradation
Jharkhand, Chhattisgarh, M.P., Odisha	Deforestation due to mining
Gujarat, Rajasthan, M.P., Maharashtra	Overgrazing
Punjab, Haryana, western U.P.	Over-irrigation → water logging → salinity/alkalinity
Industrial/suburban areas	Industrial effluents & mineral processing dust

Conservation Measures

• Afforestation and proper management of grazing.
• Planting shelter belts; stabilisation of sand dunes with thorny bushes.
• Proper management of waste lands and control of mining activities.
• Proper discharge and treatment of industrial effluents and wastes.

Soil as a Resource

Soil is the most important natural resource — the medium of plant growth. It takes millions of years to form soil up to a few cm in depth. Factors: relief, parent rock, climate, vegetation, time.

Classification of Soils in India

Most widely spread — covers the entire northern plains. Deposited by the Indus, Ganga and Brahmaputra river systems. Also found in eastern coastal plains (deltas of Mahanadi, Godavari, Krishna, Kaveri).

• Bangar (old alluvial) — higher kanker nodules, less fertile.
• Khadar (new alluvial) — finer particles, more fertile.
• Rich in potash, phosphoric acid and lime. Ideal for sugarcane, paddy, wheat.

Also called black cotton soil. Typical of the Deccan trap (Basalt) region — Maharashtra, Saurashtra, Malwa, M.P., Chhattisgarh.

• Extremely fine clayey material; high moisture retention.
• Rich in calcium carbonate, magnesium, potash, lime; poor in phosphoric content.
• Develops deep cracks in hot weather — aids aeration.
• Sticky when wet; best tilled immediately after first shower.

Develop on crystalline igneous rocks in low-rainfall areas of eastern and southern Deccan plateau. Also in Odisha, Chhattisgarh, southern middle Ganga plain, piedmont zone of Western Ghats. Reddish colour due to iron diffusion; looks yellow in hydrated form.

Derived from Latin later (brick). Result of intense leaching due to heavy rain under tropical/subtropical climate. Found in southern states, Western Ghats region of Maharashtra, Odisha, West Bengal, north-east. Acidic (pH <6.0), humus-poor under sparse vegetation. Useful for tea and coffee (Karnataka, Kerala, Tamil Nadu); red laterite soils suit cashew nut.

Red to brown; generally sandy and saline. Lack humus and moisture due to high temperature and rapid evaporation. Lower horizons have Kankar layers that restrict water infiltration. With proper irrigation, cultivable — as in western Rajasthan.

Found in hilly and mountainous areas. Texture varies: loamy/silty in valley sides, coarse-grained on upper slopes. In snow-covered Himalayan areas: acidic, low humus, subject to denudation. Fertile in lower valley parts, river terraces and alluvial fans.

Soil Erosion and Conservation

The denudation of soil cover and subsequent washing down is soil erosion. Causes include deforestation, over-grazing, construction, mining, wind, glaciers and defective farming.

Gully Erosion

Running water cuts through clayey soils making deep channels. Leads to bad land / ravines (e.g., Chambal basin).

Sheet Erosion

Water flows as a sheet over large areas down a slope, washing away top soil.

Wind Erosion

Wind blows loose soil off flat or sloping land.

Conservation Techniques

• Contour ploughing — ploughing along contour lines decelerates water flow.
• Terrace cultivation — steps cut on slopes restrict erosion (common in western & central Himalayas).
• Strip cropping — grass strips between crops break the force of wind.
• Shelter belts — rows of trees stabilise sand dunes and help check desert spread in western India.

Exercises

1. Multiple Choice Questions

1. Which is the main cause of land degradation in Punjab?
   • a Intensive cultivation
   • c ✓ Over irrigation
   • b Deforestation
   • d Overgrazing
2. In which state is terrace cultivation practised?
   • a Punjab
   • c Haryana
   • b Plains of Uttar Pradesh
   • d ✓ Uttarakhand
3. In which state is black soil predominantly found?
   • a Uttar Pradesh
   • c Rajasthan
   • b ✓ Maharashtra
   • d Jharkhand

2. Short Answer Questions (~30 words)

(i) Three states with black soil and the crop mainly grown there?

Answer: Maharashtra, Madhya Pradesh and Chhattisgarh. Black soil is ideal for growing cotton (also called black cotton soil).

(ii) Type of soil in eastern coastal river deltas? Three features?

Answer: Alluvial soil. Features: (1) Very fertile; (2) Rich in potash, phosphoric acid and lime; (3) Supports intensive cultivation of paddy, wheat and sugarcane.

(iii) Steps to control soil erosion in hilly areas?

Answer: Contour ploughing, terrace cultivation and planting shelter belts of trees to break wind force and stabilise slopes.

3. Long Answer Questions (~120 words)

(i) Land use pattern in India and why forest cover hasn't increased much since 1960–61?

Answer: India's land is used for forests, net sown area, fallow lands, permanent pastures, non-agricultural uses and waste land. Forest cover remains far below the desired 33% because of growing demands for agricultural land, urbanisation, infrastructure development and mining activities. Population pressure has led to encroachment on forest land. Despite policy targets, economic needs and inadequate enforcement have prevented significant growth in forest cover since 1960–61.

(ii) How have technical and economic development led to more consumption of resources?

Answer: Technological advancement has enabled extraction of resources previously inaccessible — deep mining, offshore drilling, large-scale irrigation. Economic development raises living standards and purchasing power, increasing demand for energy, minerals and manufactured goods. Industrialisation requires vast raw materials and fuels. Mass production, transport networks and global trade amplify resource consumption manifold. This has led to over-exploitation, environmental degradation and widening inequalities in resource access.

4. Word Search Puzzle

Find the answers horizontally or vertically.

S

F

G

S

F

O

B

R

O

M

S

U

A

P

J

Q

G

A

F

F

O

R

E

S

T

A

T

I

O

N

P

N

R

E

C

P

R

S

L

D

M

I

L

N

F

S

N

A

T

Q

X

U

O

V

A

I

O

L

A

L

O

D

E

I

D

R

J

U

J

L

D

B

N

B

D

T

G

H

M

I

N

E

R

A

L

S

A

X

M

W

B

V

J

K

M

E

D

C

R

U

P

F

M

H

R

L

A

T

E

R

I

T

E

M

V

A

Z

T

V

L

A

B

Z

O

E

N

M

F

T

I

S

D

L

R

C

C

G

N

N

S

Z

I

O

P

A

X

T

Y

J

H

K

J

G

K

D

T

D

C

S

L

S

E

G

E

W

• (i) Natural endowments — MINERALS
• (ii) Non-renewable resource — (look vertically)
• (iii) Soil with high water retention — BLACK (vertical, col 1, rows 9–11)
• (iv) Intensively leached monsoon soils — LATERITE
• (v) Plantation to check soil erosion — AFFORESTATION
• (vi) Great Plains soils — ALLUVIAL

Indian Art & Culture MCQ Set-20

Indian Art & Culture MCQ Set-20

Q.1 Which of the following Shastra is called as the Hindu System of Architecture of Science of Architecture?

A. Artha Shastra

B. Vastu Shastra

C. Samudrika Shastra

D. Dharma Shastra

Answer: B. Vastu Shastra

Note: Vastu shastra is a traditional Indian system of architecture originating in India. Texts from the Indian subcontinent describe principles of design, layout, measurements, ground preparation, space arrangement, and spatial geometry.

Q.2 Samudrika Shastra deals with:

A. Knowledge of body features

B. Knowledge of sea & river

C. Knowledge of human consciousness

D. None of these

Answer: A. Knowledge of body features

Note: Samudrika Shastra, part of the Vedic tradition, is the study of face reading, aura reading, and whole body analysis. Samudrika Shastra is a Sanskrit term that translates roughly as “knowledge of body features.”

Q.3 Which of the following Shastra deals with military strategy?

A. Dharma Shastra

B. Artha Shastra

C. Samudrika Shastra

D. Samkhya Sutra

Answer: B. Artha Shastra

Note: The Arthaśāstra is an ancient Indian Sanskrit treatise on statecraft, economic policy and military strategy. Kautilya, also identified as Vishnugupta and Chanakya, is traditionally credited as the author of the text.

Q.4 Where is the world’s largest panoramic sculptural relief located?

A. Ajanta

B. Ellora

C. Mahabalipuram

D. Jaipur

Answer: C. Mahabalipuram

Q.5 Natya Shastra, the source of Indian classical dance was written by:

A. Bharata Muni

B. Kautilya

C. Kashyapa

D. Narada Muni

Answer: A. Bharata Muni

Note: The Nāṭya Śāstra is a Sanskrit treatise on the performing arts. The text is attributed to sage Bharata Muni, and its first complete compilation is dated to between 200 BCE and 200 CE, but estimates vary between 500 BCE and 500 CE.

Q.6 Which of the following Shastra deals with arts & crafts?

A. Vastu Shastra

B. Shilpa Shastra

C. Artha Shastra

D. None of these

Answer: B. Shilpa Shastra

Note: Shilpa Shastra literally means the Science of Shilpa (arts and crafts). It is an ancient umbrella term for numerous Hindu texts that describe arts, crafts, and their design rules, principles and standards. In the context of Hindu temple architecture and sculpture.

Q.7 Yoga Shastra of Hemchandracharya is a Shastra of which of the following religion?A

A. Hinduism

B. Buddhism

C. Jainism

D. None of these

Answer: C. Jainism

Note: Yogashastra is a 12th-century Sanskrit text by Hemachandra on Svetambara Jainism. It is a treatise on the “rules of conduct for laymen and ascetics”, wherein “yoga” means “ratna-traya”, i.e. right belief, right knowledge and right conduct for a Svetambara Jain.

Q.8 Rasa Lila was romanticized in which of the following book?

A. Gita Govinda

B. Bhagavad Gita

C. Bhagavad Purana

D. Mahabharata

Answer: A. Gita Govinda

Note: Gita Govinda was written by 12th century Bhakti Movement poet & saint Jayadeva.

Q.9 Which of the following Indian philosophy is the strongest proponent of non-violence and violence against animals?

A. Jail Philosophy

B. Nyaya Philosophy

C. Vedanta Philosophy

D. Buddhist Philosophy

Answer: A. Jail Philosophy

Q.10 Which of the following is the oldest Indian Philosophy that separates body (matter) with soul (consciousness) completely?

A. Jail Philosophy

B. Nyaya Philosophy

C. Vedanta Philosophy

D. Buddhist Philosophy

Answer: A. Jail Philosophy

Indian Art & Culture MCQ Set-19

Indian Art & Culture MCQ Set-19

Q.1 Nariyal Poornima or coconut day is celebrated by?

A. Marathi People

B. Malayali People

C. Hindu Fishing Community of Western India

D. Odiya People living near Jagannath Mandir

Answer: C. Hindu Fishing Community of Western India

Note: Nariyal Poornima is a ceremonial day observed by Hindu fishing communities in Maharashtra particularly around Mumbai and the Konkan coast. It is held on the full-moon day of the Hindu month of Shravan which falls around July or August.

Q.2 Nuakhhai or Nuankhai is a/an:

A. Agricultural Festival

B. Religious Festival

C. Fishing Festival

D. None of these

Answer: A. Agricultural Festival

Note: Nuakhai or Navakhai or is an agricultural festival mainly observed by people of Western Odisha and Southern Chhattisgarh in India. Nuakhai is observed to welcome the new rice of the season.

Q.3 Vivaha Panchami is a festival celebrating marriage of:

A. Shiva & Sati

B. Shiva & Parvati

C. Rama & Sita

D. Krishna & Rukmini

Answer: C. Rama & Sita

Note: Vivah Panchami is a Hindu festival celebrating the wedding of Rama and Sita. It is observed on the fifth day of the Shukla paksha or waxing phase of moon in the Agrahayana month as per Maithili calendar and in the month of Margashirsha in Hindu Calendar.

Q.4 Mahakumbh Mela is held periodically after how many years?

A. 8 years

B, 12 years

C. 10 years

D. None of these

Answer: B. 12 years

Q.5 The first phase construction of Ajanta Caves depicts story from:

A. Mahabharata

B. Ramayana

C. Jataka Tales

D. None of these

Answer: C. Jataka Tales

Note: The earliest group of Ajanta Caves consist of caves 9, 10, 12, 13 and 15A. The murals of these caves depict stories from the Jataka tales. Jataka tales are a voluminous body of literature native to the Indian subcontinent concerning the previous birth of Gautama Buddha in form of both animal and human.

Q.6 Ajanta caves were re-discovered in 19^th century by which among the following?

A. Captain John Smith

B. William Erskine

C. Lord Elphinestone

D. None of these

Answer: A. Captain John Smith

Note: Captain John Smith, while haunting tiger discovered the entrance to cave 10 on 28^th April, 1819. With the help of locals, who were familiar to the site; captain Smith cut down the tangled jungles and vandalized the wall where painting of Bodhisattva was painted to write down his name and the date over the painting.

Q.7 Which of the following fort is known as the most haunted fort of India?

A. Daulatabad fort

B. Bhangarh fort

C. Jaisalmer fort

D. Gwalior fort

Answer: B. Bhangarh fort

Q.8 Victoria Memorial, dedicated to the memory of Empress Victoria is located in:

A. Delhi

B. Mumbai

C. Kolkata

D. Indore

Answer: C. Kolkata

Note: The Victoria Memorial is a large marble building in Kolkata, which was built between 1906 and 1921. It is dedicated to the memory of Empress Victoria, and is now a museum under the auspices of the Ministry of Culture.

Q.9 Kagyed dance (Chaam) or Masked dance is a popular dance of which of the Indian state?

A. Kerela

B. Andhra Pradesh

C. Sikkim

D. Arunachal Pradesh

Answer: C. Sikkim

Note: Kagyed Dance (Chham) is a masked dance of Sikkim that usually takes place before Losoong, the Sikkimese New Year. It usually occurs in December every year.

Q.10 Ahmednagar fort of Maharashtra was built by which of the following ruler?

A. Delhi Sultanate

B. Nizam of Hyderabad

C. Ahmednagar Sultanate

D. None of these

Answer: C. Ahmednagar Sultanate

Note: Ahmednagar fort was built by Malik Ahmed Nizam Shah I of Ahmednagar sultanate.