চতুৰ্থ অধ্যায় 'কাৰ্বন আৰু তাৰ যৌগ' (Carbon and its Compounds)
১. কাৰ্বন আৰু ইয়াৰ প্ৰকৃতি (Carbon and its Nature)
কাৰ্বন (Carbon): আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ ১৪ নং বৰ্গ আৰু দ্বিতীয় পৰ্যায়ৰ অন্তৰ্গত এবিধ অধাতৱীয় মৌল। ইয়াক প্ৰকৃতি মুক্ত আৰু যোজিত দুয়োটা অৱস্থাতে পোৱা যায়।
বহুৰূপতা (Allotropy): একেটা মৌলৰে ভিন্ন ভৌতিক ধৰ্ম আৰু একে ৰাসায়নিক ধৰ্মবিশিষ্ট ভিন্ন সাংগঠনিক ৰূপত থাকিব পৰা ধৰ্ম। কাৰ্বনৰ প্ৰধান অৱৰূপ তিনিটা হ'ল: হীৰা, গ্ৰেফাইট আৰু বাকমিনষ্টাৰ ফুলেৰিন।
কেটিনেচন (Catenation): কাৰ্বন পৰমাণুৱে আন কাৰ্বন পৰমাণুৰ সৈতে সহযোজী বান্ধনিৰে যুক্ত হৈ দীঘল শৃংখল, শাখা শৃংখল বা চক্ৰীয় শৃংখল গঠন কৰিব পৰা একক ধৰ্ম।
চতুৰ্যোজ্যতা (Tetravalency): কাৰ্বনৰ যোজ্যতা চাৰি। ইয়াৰ বাবে ই আন চাৰিটা কাৰ্বন পৰমাণু বা অক্সিজেন, হাইড্ৰ'জেন, নাইট্ৰ'জেন আদি একযোজী মৌলৰ লগত বান্ধনি গঠন কৰিব পাৰে।
২. ৰাসায়নিক বান্ধনি (Chemical Bonding)
আয়নীয় বান্ধনি (Ionic bond): ধাতুৰ পৰা অধাতুলৈ ইলেক্ট্ৰনৰ সম্পূৰ্ণ স্থানান্তৰণৰ জৰিয়তে সৃষ্টি হোৱা বান্ধনি, যাৰ ফলত দুয়োটা পৰমাণুৱে নিকটৱৰ্তী সম্ভ্ৰান্ত গেছৰ সুস্থিৰ ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস লাভ কৰে।
সহযোজী বান্ধনি (Covalent bond): দুটা পৰমাণুৰ মাজত ইলেক্ট্ৰনৰ সমভাগ (ভাগ-বটোৱাৰা) হৈ সৃষ্টি হোৱা ৰাসায়নিক বান্ধনি।
এক-বান্ধনি (Single bond): এযোৰ ইলেক্ট্ৰনৰ সমভাগৰ দ্বাৰা গঠিত।
দ্বি-বান্ধনি (Double bond): দুযোৰ ইলেক্ট্ৰনৰ সমভাগৰ দ্বাৰা গঠিত।
ত্ৰি-বান্ধনি (Triple bond): তিনিযোৰ ইলেক্ট্ৰনৰ সমভাগৰ দ্বাৰা গঠিত।
সহযোজী যৌগৰ বৈশিষ্ট্য (Properties of Covalent Compounds):
নিম্ন গলনাংক আৰু উতলাংক: ইহঁতৰ অণুসমূহৰ মাজৰ আন্তঃআণৱিক আকৰ্ষণ বল দুৰ্বল।
বিদ্যুতৰ অপৰিবাহী: যিহেতু ইলেক্ট্ৰনৰ সমভাগ হয়, সেয়েহে কোনো মুক্ত আয়ন বা আহিত কণিকাৰ সৃষ্টি নহয়।
৩. হাইড্ৰ'কাৰ্বন আৰু ইয়াৰ শ্ৰেণীবিভাজন (Hydrocarbons and Classification)
কাৰ্বন আৰু হাইড্ৰ'জেন পৰমাণুৰে গঠিত যৌগসমূহক হাইড্ৰ'কাৰ্বন বোলে। প্ৰাকৃতিক উৎসৰ পৰা লাভ কৰা কাৰ্বন যৌগসমূহক জৈৱ যৌগ (Organic compounds) বোলে।
সংপৃক্ত আৰু অসংপৃক্ত যৌগ (Saturated & Unsaturated Compounds)
সংপৃক্ত যৌগ: যিবোৰ যৌগত কাৰ্বন পৰমাণুবোৰ কেৱল এক-বান্ধনিৰে যুক্ত হৈ থাকে। ইহঁত সাধাৰণতে কম সক্ৰিয়।
এলকেন (Alkane): সাধাৰণ সংকেত $C_nH_{2n+2}$।
অসংপৃক্ত যৌগ: যিবোৰ যৌগত কাৰ্বন পৰমাণুবোৰ দ্বি-বান্ধনি বা ত্ৰি-বান্ধনিৰে যুক্ত হৈ থাকে। ইহঁত অধিক সক্ৰিয়।
এলকিন (Alkene): দ্বি-বান্ধনি যুক্ত। সাধাৰণ সংকেত $C_nH_{2n}$।
এলকাইন (Alkyne): ত্ৰি-বান্ধনি যুক্ত। সাধাৰণ সংকেত $C_nH_{2n-2}$।
শৃংখলৰ প্ৰকাৰ (Types of Chains)
পােন বা সৰল শৃংখল (Straight-chain): কাৰ্বন পৰমাণু যুক্ত হৈ পোন দীঘল শৃংখল গঠন কৰে (যেনে: বিউটেন, $C_4H_{10}$)।
শাখা শৃংখল (Branched-chain): মূল শৃংখলৰ পৰা কাৰ্বনৰ শাখা ওলোৱা যৌগ।
চক্ৰীয় বা বলয়াকাৰ শৃংখল (Cyclic-chain): কাৰ্বন পৰমাণু লগ হৈ বন্ধ বা চক্ৰীয় গাঁথনি সৃষ্টি কৰে।
৪. কাৰ্যকৰী মূলক আৰু সমগণীয় শ্ৰেণী (Functional Groups & Homologous Series)
এলকাইল মূলক (Alkyl Radical): এলকেন এটাৰ পৰা এটা হাইড্ৰ'জেন পৰমাণু আঁতৰালে পোৱা মূলক। ইয়াক 'R' ৰে বুজোৱা হয় আৰু সাধাৰণ সংকেত $C_nH_{2n+1}$।
বিষম পৰমাণু (Heteroatom): হাইড্ৰ'কাৰ্বন শৃংখলত হাইড্ৰ'জেনক প্ৰতিষ্ঠাপন কৰা অন্য মৌলৰ পৰমাণু (যেনে: O, N, S, Cl), যিয়ে কাৰ্বনৰ যোজ্যতা অপৰিৱৰ্তিত ৰাখে।
কাৰ্যকৰী মূলক (Functional group): বিষম পৰমাণু বা পৰমাণুৰ সমষ্টি যিয়ে কাৰ্বন যৌগটোৰ নিৰ্দিষ্ট ৰাসায়নিক ধৰ্ম নিৰ্ধাৰণ কৰে।
সমগণীয় শ্ৰেণী (Homologous series): একে কাৰ্যকৰী মূলক থকা কাৰ্বন যৌগৰ এক শ্ৰেণী।
ইয়াৰ যিকোনো দুটা ক্ৰমিক যৌগৰ মাজত সদায় এটা মিথিলিন মূলক ($CH_2$) ৰ পাৰ্থক্য থাকে।
ক্ৰমিক যৌগ দুটাৰ আণৱিক ভৰৰ পাৰ্থক্য ১৪ ইউ (14 u) হয়।
৫. গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া (Important Chemical Reactions)
জাৰণ বিক্ৰিয়া (Oxidation): যি বিক্ৰিয়াত কোনো পদাৰ্থই অক্সিজেন লাভ কৰে বা হাইড্ৰ'জেন হেৰুৱায়।
জাৰক পদাৰ্থ (Oxidizing Agent): আন পদাৰ্থক অক্সিজেন প্ৰদান কৰিব পৰা বা জাৰিত কৰিব পৰা পদাৰ্থ।
অনুঘটক (Catalyst): যি পদাৰ্থই নিজে কোনো ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন নোহোৱাকৈ বিক্ৰিয়াৰ গতিবেগ সলনি কৰিব পাৰে।
যোগাত্মক বিক্ৰিয়া (Addition reaction): অনুঘটকৰ উপস্থিতিত অসংপৃক্ত হাইড্ৰ'কাৰ্বনৰ লগত আন পদাৰ্থ যোগ হৈ সংপৃক্ত হাইড্ৰ'কাৰ্বন উৎপন্ন হোৱা বিক্ৰিয়া।
হাইড্ৰ'জেন যুক্তকৰণ (Hydrogenation): নিকেল (Ni) বা পেলাডিয়াম (Pd) অনুঘটকৰ উপস্থিতিত অসংপৃক্ত যৌগত হাইড্ৰ'জেন যোগ কৰা প্ৰক্ৰিয়া।
প্ৰতিস্থাপন বিক্ৰিয়া (Substitution reaction): সংপৃক্ত হাইড্ৰ'কাৰ্বনৰ এক বা ততোধিক হাইড্ৰ'জেনক আন পৰমাণু বা মূলকে প্ৰতিষ্ঠাপন কৰা বিক্ৰিয়া।
এষ্টাৰিভৱন বিক্ৰিয়া (Esterification): এছিড অনুঘটকৰ (গাঢ় $H_2SO_4$) উপস্থিতিত ইথানয়িক এছিড ($CH_3COOH$) আৰু ইথানল ($CH_3CH_2OH$) ৰ মাজত বিক্ৰিয়া ঘটি সুগন্ধি এষ্টাৰ উৎপন্ন হোৱা প্ৰক্ৰিয়া।
৬. চাবোন আৰু অপমাৰ্জক (Soap and Detergents)
চাবোনীভৱন (Saponification): ছ'ডিয়াম হাইড্ৰক্সাইড ($NaOH$) আৰু এষ্টাৰৰ মাজত বিক্ৰিয়া ঘটি এলকহল আৰু কাৰ্বক্সিলিক এছিডৰ ছ'ডিয়াম লৱণ উৎপন্ন হোৱা বিক্ৰিয়া, যিটো চাবোন প্ৰস্তুতকৰণত ব্যৱহাৰ হয়।
চাবোন (Soap): দীৰ্ঘ শৃংখলযুক্ত কাৰ্বক্সিলিক এছিডৰ ছ'ডিয়াম (Na) বা পটেছিয়াম (K) লৱণ।
অপমাৰ্জক (Detergent): দীৰ্ঘ শৃংখলযুক্ত কাৰ্বক্সিলিক এছিডৰ এম'নিয়াম বা ছালফ'নেট লৱণ।
মাইচেল (Micelle): চাবোনৰ অণুৱে পানীত সৃষ্টি কৰা ঘূৰণীয়া পুঞ্জ। ইয়াৰ ভিতৰফালে জলবিকৰ্ষী পুচ্ছ (hydrophobic tail) আৰু বাহিৰফালে জলাকৰ্ষী মূৰ (hydrophilic head) থাকে।
ফেন বা গেদ (Scum): কঠিন পানীত থকা কেলছিয়াম আৰু মেগনেছিয়াম আয়নৰ লগত চাবোনে বিক্ৰিয়া কৰি সৃষ্টি কৰা বগা, অদ্ৰৱণীয় অধঃক্ষেপ।
মই এই লেখাটো আপোনাৰ প্ৰয়োজন অনুসৰি পেছাদাৰী ৰূপত সজাই পৰাই দিলোঁ। আপুনি বিচাৰিলে এই অধ্যায়টোৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট অংশৰ (যেনে: IUPAC নামাকৰণ বা এষ্টাৰিভৱন বিক্ৰিয়াৰ সমীকৰণ) বিষয়ে বিতংভাৱে বুজাই দিব পাৰোঁ। মই সহায় কৰিবলৈ সাজু আছোঁ নেকি?
No comments:
Post a Comment